{[ؿyISɁCuVZktn/;@9$<<_P!ؙw~\9 :~Z;on*u*:}kN;}nNSnL 3@=mk˪X=FmF_뽭/Ns:mZpYViJiQmvV7oSUW)o7Gr{KnݱaM->svb)_7_;M˳ݰs=tZC$!BVg;O[^i[}tMv n0:y+T.{}J7r7%6"wwH׼_u2.v RƑ9tmv|.h5.lfKe闽[e/m?^}}ݻ *z\1+Ͽ| q.~W;Z۩W|zuq[߿ykߏF߿_{y藵z$+?>=/6? rn|^_ n?yW{53 d4ΏO~ڹo~~>Gb7ә?ܸ X%LJO~?O_?q=|7~Yyg\Oy|: }7okgۚM ~=z[q%~/}akwP9?HǏ"JK 57|țӼJCD>6O LGpQ:=>3[uE-LKt߫-۲f/D9LXjykU>8 >so8詧_0Y.L׼jʣ|+W#҅Rezjp~ߟ|$Oۧv.ի{=c~%?}kn>'A^ZծO}ږZѝOZŧ׫߿h_5mtU;>}9Ο[壻KgGןnkdu{ԓV[_^y}"g>p=  Wn^ vG4|3s}xMtNe+zX^/qٯG̭{tC ϵUƞcok+M=^w/Ay[߿W:GaoEZ;W7 <˝FokoRfߎk֧χ+ji|l+O>zt+|?} ^zJ0/W'&/L+ Iw[%aYʹA[ob֊ xe|iaUvz|'_?Z9VPNN }8T~=lQX&ܟYۯʯ.0"Nʪ盻uh|N+hHણ˵ߥSk([WV(_N#m蓵Uvkrm4/@ h9ìp~i{*uX>]o_IWۆv[C'gGO_'*ջ:\NQPwj-|W RH[_/Zg>~kqiA4"pmrɧ_;:ڒ.sUX׫~=x=fȓ|,՝3ϏO㭠Muz`W﬽nL*IX֪Z~кo~ڔ']td5/LAKr~U ^D^;Zÿ%3wZ}=>99??Z:ki>8n_Zr?~aiW' UCcqϟ̕O52uVd__O)|cK׃O;:olnXwrg^~s|l} >AxǦP.*Gq;h֎us._my/ʇ뫋vzZ{nǞ72sy]מכ wʍK z:_oIhm[9^*/>x#Q/.5i +hեiѕtpuV֌^3/O۠%yw{Q=58:U{)xx6.Zxǖqtvq#74u'oѥrr'xilʏo>^Y Q=Aw8ۺ&>^Fey W,:4sEP7_L*TayjeR**Ui'7\\ǚ ?G/:(~3ʇs%COfC|ۧo?|{ӷ>ǿ}kg>}[T>ჲiKtI>>JOipAj5&zچF9x ~;}[kʹ\^8ʳqroڛ _n |WOnMYwF*eVBq—VZ^sw8Ɍas%:>_zc> X)}zPӨu}ek`ZIqԿcYdj3_ K6}a=Z;zA>5(~kW/Tzc^_;U7ηO #ab RS8LtvZ ?_.-x3CK/dpPޙ<&*G' .{ᅫn\Aɵ-cM׿N,~K١xg kO?'}{+_Ji1=麰xa溨p|?{)<{VA4 'nO *_u<Χu_f3GCr;쥽a:u~O8A6WK͌ '{׍NjA:s}y57pS<O ݠi?3+G%Osy|9|QGm.ځ[‡dZ϶%b໌'4Yصs(5ÿiLg8ט:'VF >R>s j?K/_׽L"mcQ|~L&su\ާB2~Upc/o_O]^Ua+[Qgm˛^e3i<^?.yOkVE)sp\Wƙܶ{Ԟ2S}:G!m4Rx/Zem4NY45.rXۘ4/Eڅ? =6޿'Bӎs_ur秚o%̾/W<~=zaZjv4yۺfr/';'vG@O3|H<)*'Of>3={>σ9c3/ONڅ]Iڽ<+8|5atKo31+S/M^ǧgyyumNH/L?f|}P)97M;O,_:x|$ׯ(af+vU43/t~{ҷq[t˿E߹uS`2,9y{w#Qƛm0 *Osa~;?{]}sי{T+;st8ٻ/^[z29޺:' e AI}|7_89 ~jϏL&_ߓgy~SЖ>=G]8tnu"y7әnW}wn>E篫&*}Ln23ՙVcROoyv [wttߴpݛ5x9ST.82n5p&hp= *i>}Z_m=_eO.%W8 T7ɷ;ӹ;3NbUޤ${ k37_Wo󴾏fR0xדƃ٩x; !~rd/i ngIߟ)fԹ_?$&숦珵?? _F='Oy=nh|8W=%VItyZN1{]kkTm||} ɏ~>_K]L̷7O//?鷏oތEƿݏoAǡ7SO_I:nN^O ?(f|6'k;aսHIⱶ<ڙ\ +&MiNx/7 g T<6w|O-ɵE KQ/Y_xai8}8mm:OOM [AM^?}`{Xǝ?5fbIw=56gg!ᚾ <8Ar'&WʗDyu|[ՏzX|o_WGW\~L0y럾} 펣Dpǽ_I}4W?7Ov;7»:l3iEm0$F}m8>ע83MT@ރO{CpeɋfӗeNdH!Dg/i}o%ߐCJΕ{_tjk,C19͑\n8{f4t/'sKs' X¤>?ugƪW~"kpK88<B4ndl]<(ooq D/.G8^;80=`# ^ 3;] 'GjҮ}_|*_O"Z~һ8+?>0i:x;7&aǟpLpO9>>_$sS6O:+<-$+K4BT{v\"~(;`םÙO>kagZxsx)N+Twd?7/2}4+f&cK@ٴ/e0hAOAAsAfފ^I:`ҫu^zƦPř왌kcG?o/(=\;3~^w ; =#?vNy~9<}s^}~urF4)^|aۇjod2mrɬ(>v+R룹|}NXT}[UҦ;ɪ  џ)ʢ鷟gi/FbjtmC/Nߟmoot:7^7ֵו~^j~qCJU/+uʔՍū%_^B<|]i{An_q-W2+Wv+o߿~0vEz(sj|zu~jâ~ytref}&Y[%0VXԿ^8gڇ0Ԗ6E8mm5R-r/\Jکym^iJ^sEmO3>\fŋOLׅWG;b?I''Z'z hX>n_We*_6^kkfmcw*'_-ݩțjx|۝ևÊZTGgVz{py}Y4˭ͳofS:2*/ږ8 :NATX̌sr>Z;*Ey6^ͫZi7zW۟/_U?#|.zv߸lʆ|Rn:Y){_EVo6+2TڙҶ{=eypZh[;ze/k틢cWlK>_~i Z=zy{~{h_9CY|q W[[W!/ 36kZq{)^vި)#i33>z4!;A:mS|Fz\q+[Y>oÍkQi'zpc웿ir_~n:߿oMuKkZR/쭤7Fg[sriui^??Z|;'g/6O_y_aQ>=wjkZI΅}^5M-cV ̫~C]}YꜽϾ|n}-~|=}жׁuhf;/'ׅVlWʯ7/Ƨ^x3x}Y_\n[Nrk+S<|emt2:nm{}#ݾZ/ZQXZ 7W}q*_@N*[rn}ai"w࿲V>XU;j˧ӁrTO?HKxT>?sQVV_Z{\j>4OɠٸTvo凋+} >=ɾpz惱jݑ_O HKWיDNM+l^m /iRWuc9gl?ܼtcKEv[ͫzb|0J^;OKهಾ9U\} εҪdZ~|V|u([TvFA9R|U66˺+Ʊ!7_zl+~8[1CWM}?~S_ϗG{ˢv"_wޥa\97>]^2(6?'ZfoOu!IMJ*|]Zwn5h|p<6o_{VP_;52wWQhԾ>4?zetq_7FLyҪz˯__#[ybs|~zR0*jP3q{h}Cjf~'KVpV6֮~̱"]7 ZYԇ/;{ggƫhK*[iﳒ\[_bz99.n^W ^4Vv6=Y>2lhN{#SjB9)n~x-_AKjOAq{uhp;_{'uhhA^r_ ~Pׯ_};rsa{?hW';K߼~t|^z[]w_?]ȭm>>|{ِ3ͣ5mjoT>DžFz當id,LMk{ƫ3Izmme>h@>m७XWMYz_W76_\m6WeEAn<ozulgޟ N?k߿R?T)gi[Ny4,E^~Q.hoS|;ܨMlT~x>Ym:ͷ7;<\6?yAyQ. хn_?#c{Jδ?)m987_ +g[%ȗ.KW^x{}-~x{:~vl|uZi+{^:h=]7v^ZR_aP>Mi/>\g*ëtke,+V6QxӠ+Yl[}a/_;nifFy2:QIToOWw҃{sSyh?>)կׅޗF(_tՍt-[[; 6+/ǟ׃r|z/R*{~Ay^Ev޶VvMUʗW};޿z+Qjml>V =nhV^nnoWEseS<ֿ>Ybh-*ډ >83.+zGӝU}{k0<w2Ggi47N'zt-{6OO/qfvn~ ҙ%a4a<;OJ2YtVvN OFu/Bp< 1>t^Mw'+t~;Yű?O&˄S4ʎ6HF__~ẑ/xt6 OK]0&[?Aan糷<'qUa4r5]}ts16\ :d3}a4/l _ `Jx`ܛtsQe9^lM="y9}j&Y"ɺjO< >f޼R'[/ItXClH8ٵq/돝E8*d+2@]:Zi#;֐כhߊ.<_ۿ{k?upE7yU鑱(lU>ud$̋;V܎V/-p۸2ox/>}&=O8ҧhv_ ?3}յn3jC ??fR?Wfn=~q,p'3V [}=n;\*r .){o߾L~;MFz?y}s[ fւ<^yᓛ+&=6YMZk&i[h0??[?|et?g齜/Dxlt̛s o|cH*4pXGp˅B/hB&\;x)q?+nF-}\ùzˤ|܈igAݿxnssyg^B=o^V?77f?s>4 LNF>/Zڠ%ܠSa@ t9/37\5%ٓ07sfp ?ȷ2:W_sp&ߝ$~|SIukA[H6dU;iee *nJC 37`x{*>2(_~ϛ59(oL0W1~{ j"iYwoz؟ 8St?.OGT3$﹌~)b,)拝~c&25B1^(_Χ1vǖE?bŤs0K=f.^k=筽&7ث_lLwkx*3F&}ӹt~^ vڢ蛙c'no<_7\yyь3//|d;ѳ'\7<d7O 8 OXb|{lO3K>V4⷏3;IGsgۣϟ$E톕+GG O>}8މvO}[OyO-|NF$5_5{[g6ϻ|Y}:syWfcKͮ7Vzl;ݽx;gۨpq=>oNz]oݮ&{7w[lN;Fnr=硻v=lz0/}[>䂹r'?Gi.¶oo7w~§ٹ]x@io?Zn3Qs~õ-/^TƕA7?R#x?roÛ0sjS?owWOw??vV~fւx_3nT=~ny?C/߂˫DoO>w#L ?|=S# cz?|}߂V0L0^I41gd n\{jg;|*L_onW;ngnv۴R>u;})mf͏&ͮܲ[}[~;L:?ܙ1pmlk Iٕ'g#3Ѝ964OK@~-[j^[z'7vǗ9PsgZ%;V_k{Y0TB6KKkNXvj?ДX9֋J+X )tM'[ ,XmŇ/ŋ/G'?N>$鷴xw!$"Mdy$Xl"3Eўlwl4rNQa0!6nt9;mZB1ѳAvf.D4RlY7+.mb b Ѭ镶I!T k(܍jj*ejGlom3cjꭜ}9 D/7m{Wu[ #@85_r[ARϗ}/yV4H5@D%fS% ߇GЕxEHl%d E5!s0 72)!3X~Xtͩӭ8k@Eya6DM +EkbQD(a1 d `֍f0Zm;}yZ@ );*(-Hn8=k5?Y{84Ps5- ׯ5ڶ3֣FG} Voa*;zN%3$H0ieF+jhR|@''1bM$3b gDoR)0vN16~AѤvo5rJݥxPUVݐv ~K3gTʵF,))k2s!X7]z2juIj5L̤353oU͒;V[-˱Qi,hDz.E+vvu9 nz v\*IqIۜD;mK`CU}تJMK+5|͏6ә?,Z*vVN1( m1!sKNH-}jN5g RӖú:)֛N͵AVj7=US@|4mfa@׽}}fK2@fZRF>\b@@$ٷXp߽x`CH>)R1 2%!+EKSڀ@oaiCx2nq@*^B# I}wd3T!Ų%8I]^/?8#@r=ఠt$b@rYkpz3ܛ7 YZX) j BT6dO5ulU^qX ~Cp\,p%͇dgCzVA# $V @-"^^Ԑ6i7~̌,·Hu36#&dAI.e+I$Yw;CdG2tcO-^d3 2 4Nz7*]i!bZ,@.GCHZv(jt]:ʩSH. XSbWȑ$VŮ:m21rmE,qToHA# BF`Ri0mܶZ;?U]BU{N:Z7#ɩg%A,F/!_^10 s7dra(ӫۂ+i5.IvkL•e/lLa9[ZICK`a`!&~ Kb4w9Ȗ-7몖/eƎﵛ~5TX6E,%ĒVK]^"* B*$=iVk\V~- B1>Vo`soV@;cݮGŐsyRlܱZj DMNEVt9KS-I c*ǖ!{)Lq2cK@bK"&y3G06}~KH{a)hF7biߜ,mOnW 8Gl%^1tʦΆXPm$ߞP#7N PRMvU ۤz|ޏp}!&7B{{)b-"LE3 SHB ҆`F_~~+\aa=Wױwqr0$KŸ8L:3ܙ +St߳KWBm;~3亿_RUi{N;<7q.Ft,s?gbE¼U[Irn[ed4$VZ* $lJ7r7%6D v%D+cyR}a<(MRD*[HpϺZTa)_֪eW[4%!]V"(tڤƲUӤDzH=$ $ To>rj _J6_TF Wt{*DC,ie!' nhHr]M@(|MB{H\JwjJZzVK:X>3s D7kWDV淎0rf:X_g?ԱA\XXK[J*PAe 3en\٨d] K2՛UG{ ;JW$\FSNjTސI{ӮzBgPsڰaH2S,,KY(Dcen(RS cܠgqSju537`쫽"Ifռm3d'S;ѹn6W#S왃oYms$ w l+wo|[ CƶSa7@m krWR;֯;$-w;m{}^ JZX" PB"2m#Ƨ_HK*ߠG$/]B!VjmvPwHLY+զ4<78Ģsb{)Y ͌BpMh6ʒQ9Ghu6@ ,A &U T!m76 $1cX5cׄ U0JbI+3#`~byvN[TojnT2(󧋲xBŶ+6 vt̵=m3 \)@X.gGHLgNe%|G` g}s-7g#i&Hr?4TQCZ8R54e̲D±0=-"/BT*S7VO*$BB1ڃ٨6okM{QS\QڷX/*mXJOH7_~ ~@B͏']Q̚jݸ`/LUmWX"r8 InHڍ@_/g_N΋|&9 ÌnWiFndTei~0pq'g>#J @be@p <ҩ̨Pɺyuo;/ ?ޠR|Tܖw9VƤ֪"~ 4GYAi"Z_' L53$%%Q2mRc͊aPT[ -IoF+jhx"{HHIEn2~jpԺQ!a .{X*b!AKX%ٜQ Fʩ}n9CT GH}[ݧHI@,@vŲqVK]^dž!͜QuGQ |$u$k $dnQWjŢ_8W~[ jifU*E}7msn%Ӑ7L3چ`{j9 R/vw%#Ċwc8 B 51IʖWlJ%Yw;CԴI RUˮbnYz HT>lBRZsa|1 &һQَ_aq?bUm5.~0zQSjXk6RK3gTʵF, ֦9O Q*Vl8T$3!Ӏ@mE;ڸ)6MXJqk|#1 PHXčYJ7r7%6H,Au@bA94:dLsǤDc@ewгRԀP Z[sW,o%y; mrv&yYm8Fc:Am8n͓Йh+B3薌;Ø7˴;PŶ!:ZllX4fG YN @r NNKR˚QW$ Db.Bd .wijwDj@#ߤTPoHm">Gls$) wۏ;sО;2̰H M2H$eGjldGC5 ]f@ ׼Q+,λQunf3Y *m-[a$K5JX [_ qcoϏuo&#>-]eM ")Q&B0e,@j`9:]A@$OXZcI&% H;KPgh)"SA;*$2hI$*C@DUvRH2ԳVYG͢$+Y. D5Ӌe,`S+yr$U9XR ۩cX B[٢4Z6$1Fugujl^ Qd$JdTdb N”F,Y6 FV%˻ =x۾GQS%D-S'bzVJnͪdSR^<'R/^H+ű\eSWnG}X]gȺTUcmj1B0QPP>Z@`˪TV;AQY +T3`Yy;5l_Jp,K/F lc:;_[Nh.x, 6%h^hUYv@45o(:k!lѶXbZxdў}HLRBtկnhOUiz 8+UsVmJLTLk&!Fla#Dw_#s#;( $ M*HO)Q) A4qЕ(p\7h>50chu,l @0IUwbZlPWǢ}tc1HgHȎذte6 2> ~1 ݘg< dnB_tÐxQ ̎@ R qq lP cI." ~9˄h ;f8(XⳈR@T$73K R`,"AaF;͔1o?c98a4X `64C"F.:rG[D[b?ft00λ} Շ`Aשe4,Vs Dc[!,S6#h4lXi8iTnƇIM&!2$"!4-!u-^skMR7$_0YbB& ~ iG,S0@-6ۓ#KHrQW뱵~6X7ks$ΎH'u5sM-p PfUl~0.LR7ᢆX%BA~^ekHBxn>\s#MGMTF9}Ge *i "okjR "ߓo*i%Tʵ=m3 2oYU\luo$XP5+v/4z+dr-b/o-0Sl &[kvܩ؋='!(dnM|B|B1 G#3/EGlxRQ oVIl$Xۊ]mZ,I0d$Z|YbA_:(X|/)A!X,B^M)zj$Xry_Ss\@\9$c{S5 Z6NQ5Cz[fVѰ-{aܥ@I+)i)ixvOHX-X>;i<@#Hl3Ċ*)2ېad7ǁh+=ҪC[g7,8tݑ~lhzIٲZoVF]@Rgs|M@(w h hVo3x 66 #7,bA`_uړc~`AʎȐ [Z "s fq( $C*DOVHIup9K=TGjiKGuRVӀR4H (B0F!| dte9ol>Q!@B" J@pӓ,@`R!X W.GKȒ/REkgf]kt|j!~,ŢI.IٱRv­6juu)hiśSr]k,a$s[pPu_/6jFƃ//'KTWBIj5>M(yY!Mɵ4,`Rl~.+KNHTqm\'-$$ ʴA6[Ǿlݒ *o/暽RV1Zr?,7La7*rp- 4>$$Zh"vn e7HwwXLvmwۤ lb;E{.$ 6  G HrG"@rsȱ%_f*Ψk jYRMf+cAeV;*u6` ᱚ,e^ȕKv[-e@@XWIZ Uٷe&W tT@T:Sm~[uII\K Ab HOZCC4ZCXE 8 "{sGᦘ:9C:A+–àNF̡R}j6Zv=®D,V0NYmo49H0GH.[Dn$fY^-/M LЭHnV3ծ5ЂnJ>L`uSS۷9E'nri͛U$U2 !7BtEUȆx3E9<>SynоioH!K@Tuq5:t !&\h}Y]yہj5]R[c*NwoJ @a uuv5ҙQ/gg˃v˻YzKrڞ<;xѣ?S%$aw`c/5m BEAo7%fĔtH]F($۝*ّQB \w)[ \i? +V$Y1 m> h.SۄdAtXְWﴇZ)_ުIq RȭKtoiؑB՚P[f5:GOAu{9r\ͱrYRHVlQxV-Q=MM 8jbIv덥Ȏ'm 4g22[:H,׵aOEŊ>EXtgx@( VK3gTʵF,),-xr-I:f{N7\* \h<3[Z-s& VW$oA!"l k`!4z#ySjつ Ц΅n5Y]0ϖpA!!V?*NB", I4! D&bDENe^kf~Aod&nMC U^dU&Jdo֕^aЮPЃF[,yoMjǵr$H{-cX}"eQYovPK3 Ri+ M;3$ _II5tCwbJҌdJBu*`:F bq]V3ծ5&WI}u5XvD%p@h4HdȻT!Xo]e&\$Õ@;z;nB xU+f\^˺S*$Y4<8.BIFt)  |XcH#;"@=/F,P,`tn9JÆ&fռm3j<7L+ĊN%hnٹlP]ǻlBRZJ7r7%6|N\ ?3pTC5*b!Tf-Bn'E ja\ l#Q|b0D3@r񃅈fgB,F ! A1u̞;}XT7b$U *>1,N -(kaVDTvɱ }uTbiwL@7"@r{.KnFUZ! ®,Iu<;ʱp P3iN2,@QB,NN`RC Fׂ") h.B,[3!F(V,.v?[bBI tFjeY51 9xX̑[Rܸ+zCW!]*-7eX j,6ꪼr${-@LCt0}O2@mmU麙6 ɕ)/_*=_s/ H.hMh 4W@R1?Ѣ[|Ѿ3u! Nyvm2Ǚh$@{y-ĀP4$*v\"I^wFIj@(Fe ΌʵmmX6j'Gdnaav$4@\ḱ)gDO7p:?}=3@R-4͠8=`3T XFo6oJVm<z<5͡p rzworXy;5=oO;=N-Im$K\\U]NPqNFêBU/iL د@=sʤDʴA6[Ǿlݒ i7SMKdM,0 '̜r1Hg>n$V畬nyæ]UӶ+Dz2ۋH,"!ju%,Szw|"5X.<|vfY*ikgf]kI$38rR5H,V @9cX :KƖSFByiM^1pe+(v(!sjyMsU'e>~pvy,O?ا @b% X;V$D$HZc-l!-7eH"ZG/vAH7{a٩i}BC !d2,Ii4_2R0pRz>&[(ċRvZQ^ڛ e*r \5.1`Jl-t8+!}nuOjL*OGX÷&k] $JA8% J=p"$K=Ơ|[ܾcX@)6 +(`jf*Ψk j9U*j/(Wby~nW]tSu֨/Uu 2c-ŊT%%9AZai~PdI2s*9y3-9sC" 2C3ȓ/UJNb2@M4(9B g$&KYڒ*J@_ YbFвжX,p>/} 81Ko@ĚHsD4 rS I :ۛF5*7#Hi HCêfռm3:;b ;ُ݊tF+jhlJKb$H ;H6clגp_֠Rn CUA V K1Z[[w  wp ^N^ _4d$d&'=iר!T6a!EKPSsrr|'/鷤k3ӎڗt$o$DZ]e=IIE7Zg@ܸ+zANԶ=)tAR)u@RF$v!j"'/^W @Pc\Hbg>VRӚVuEfnrVH} +$ D%ӺJl#6KVw&)8"^35+>\ zYȫd&<ōQr.S$r54$`Gw4SqF\khTA+R)R,ara "śARsФ Clx6XY߃¨%ZaK5Ol%DcS,b+!Ӝ FHp ɏ/39`A&y g}H0|A0}A,&`LnIo{Rx|,?)b';1,K,>'lpKPX2$;aĆ# 36|Ēk[/a1! #bXv#ĺKtƽXt ׇXAy7Nst~GJ@`T [knWS$x88£S;-ҖS8 /,TeIk3<ȀHZ%fwWCŰ{C %'bMBƈ^\yHpq;PFJZ-i={Xj 91G bˀU 0j5ۨjRHI*DJ%mjn'zWr ^kثw~uoՂ= 0lAdi #C!=i 4 \za?0CQX5 V3ծ5Ђٜӹ 䩸p:.lЉ)?Db!bQl8B[THꂅ 2Ca.QqH. +jB4Z. oon\߫܌6>''hp$ ֽ\iPo I[@*`3[΢V/wtrSjuKRJXl׆XlѸ -4^v2ɛ$KN~Pj^9*ӉG$D$>k$β*,R?%$҄C*Mi 2NQ~ 1 n/Vz][5ꯐ,ל^}xӻaU)/ сhtfXZUVkN*r]k,Q6B0A?oU7pn5/.B;spՎk[: P)C;]cHCg 6eS~+SɺJAf7p Iy\6i9 \ E$HppvU!zKenKmY)jڀdD$> SMK).U(RSjm4X@XUآ{YzKyϛ_~oұ9N.@VB,3*ZCZ\NC?GB㮋X&V?)yjQVBpYI@و Ckgf]kIa}:p@9LgU3}z:+5Qrzw/]uXz=uꪼJՍ<C+ȫZ˞-I M.rbK񍇨$o$ZQVv*j7foX>5jw8kfn^-Il2viu/Wà4:f+wzDTtd ԇ` ͇U9<.ɖ-+$‘\mlOv\*I $ez_Z4BH, +mZBT*TIHh,yoSEC_IV-5QB%4~k Rtɵv*@D$3/KdI{Ӯ1#YG` i%ItGb;mi6FBx8PHL4Tu'Kj@$6XOj앋kY70¹,[i?F^?, $m   s\8E*zFUjzR)g-ER4] 4uPoHIł{,UaI @QBlU֝M\#E K VV[徫Q^<Ւ4lVviu/Wp\YFX 1YDx)~{F+jh7X ܦ~b MJE!tv ;((.Sl?֖T5CZ8R54yʹ6Ӊ/: k]V#ȱ$D}TP7B0X^ urAf|7Htu@bI*5hJlZvu+HI_|UC!Nͬi b1 ѤwN6$]%92X,b4Wb OVMZ3mTs}r3r*x쎤p"е=mѢehfW,W7$Z_O63 rl*LOH,$Wnڞ]DRϴk5z)lηռ `G*@,!'e>~pvy=_[<4H+M~c*:@r= .XZ0 )".l D) D5쩪9ZsvؖLh9S @,i1e>G3h\3ςO.y@rݱ@u[09Z Ftdb-c,D:a +7a_$D"$BUfÐ-i\>W״r4 !ӊBB$ghE cI1{Ƞ`F 8be*n\sn͂op4QU,%&>BpOgU]/5QHs:݁YeiЂ$ .cju5)dI5$fB496\"BJ#$ Kz֌Vi B-*? X94SqF\khT˓9:aN@d/7X  zU 7K IB@IqR}WכDoN4$]SL#Xf@KX?;+~MߊLhl6:gS3 \X" HHM$_H锹="x;x /= N@ãWó/Q貑/L` z۩p W-R%23b߰i2c  Й۪9e[sm՗w_ SMK#lN&Mo- &jZ[}l#䒲#Ȏta"Ii\>W״r#?һnRn8=Dn9UR@b;7v덥xuu*vb94>B9

&MS;݊a.D/˒ќoZz;vۋÊ 3*,V+6uM ޔR(ުFmhǤrmw)C$ ʴϗSsIK@aA3GnWo^b6`Uٷ~`ıAx\5diS#@rݥ⁖ DbBŚiƚ@@0"$gDY9C+27"SVVkr6 Xn4Qn۹u{ѷnna׽~ѶXb%_G9;MGLb!֨鍕q]mV5sՠGآU9Xݴ\4gZbŶK~<ђl9w`plf{ ¤# ?Ʋ)Dzb_JA$6\RQ kX Hg6KJc߸Vzj2HUrd>˟u3JMvCLlZvuKb{$D*zFUjzR)g-EBd[. aH0!ËOz7*QL.iw[Um5cBQH 5Vъfc`7ßl.3 ɺz[՜VYRqr{)UU3 SMK+݁2U*jIR[-ŷ439|@mjm@p4PT.ԍ\՝vVIak!:1/ϻp \35!@0i%'Y Bt`s)k$ܾ/l(L͇j ]!.+K% \8]uvEjiJШ%=Hl<@v`d^a5+Zb$ԟOߝ/>_SR"-\OK*5mRB->+zFUjzR)g-Es0rL@bJD!s $ntbG.d|X3Y0$HnC1[4nCK) {̍Aobe2_BZط% d0 NE|%I$%Cc}s,UV6;fAШHtD]T4Ճ`,Y8 VjmVH;B;1I^rU9Xuy9su2MB&^ B``)_Cf~$Ŧ ]셡J#+/;ҙ؎k9B$jiJШ%]/ds!B8п ƙs0ˀ=!EdBcz`p۸mvoyaG&icC ۍ۩[RbmDA$" "zqzBж jtV7@preIN@]A|a F.Ʋ{/udV> \c}l!CɆX c9H@;&lqf`sVRfiFݥ Rtj1&`m#OcǥX[GmѲ jY߽˶>9^J8~p>.Ƹq%W7v{jZ^^^(DRC$[˺xUZ~km/kYf} ]Ni{N۷Y}  O?T@D 6-t 2t($֠3Rٹͪf'ejGlomBd[ԇ X. ȁ[*ڍ^i^91IvGϛL[Kj56bf\@%T]s&$S ^DZؖ`DBh-G!0/͆g,3!Tmsd* W]`Bd]h*bߓieL͜>x.@PkWЍfM=HIũSkF+jhnFt b-.դ D*[^N2@(ϺZfQZ75QՇ^TYK6d۾Ay'\Jc6Qr%&I {@x3q6HhBU5$7ٟs}`og:(xjU$266b4,euj~j*RkNXvjrO l`Yb ã]^ϭ{ 6#F3*ZCZtS$`@r<[]o<_-ksFǧ0J) WZ-ܻk>k @A$}#RDRDf̕+!>:9j6&iV$C `*ۺpe#Nj5 ͓_c(D؄~qKD|.:1Bak͚ț?ޭ?;+IUOod'S} P5] ;M 2^6n Aʐ@RT8*1 U%y쯪hZ6;-n²*Ձ.s8kpqq6#! QNfiiȢ-uH] (@ {rbw0Xx.Z[ -ZU պ<`?~uH!]>:i49yDX7'QwF&k653n8C!~a*ط9^'PB1uV4 O(X*ekZ串}wÁ,빛q]% @a H$}kHq͙!06r5-bFi'F2rU5RAӛ+ w 7v6MN@5\p"DK%w7}wׯ??5F{7UBIkC1{M^.֦GwGpY)K5[>x^TuTciޚfC^nܶ.;^>_Կ#^8%a F8Nz9'Ok1l6Pb$qlj V+0C/}pg_ܢ)$d=?^z06):Df=?m^Y>6:eEUI"Di,PzAt. t0P=1 E!<Ӟ`IiWɍ/5dwWiQ2g^X"Z9Fp}KK0J$0 ~kt!"D QoWfo'2C'k?'9>@ :TPكFpa{ޗ+Y3PS6үL>uO BLTIُh={lAwJ*OnP/4Mn@g|=v-;ܧ} %O@X= ,"d~K F{m^G5cm7 k2.dQ Ed=O_}_!]Bj_F6D%y@d&A/mpi5Zd <󔟯VVt_ʎU'e9/$r NL91e'P^@UlB^Urs5=m|5ps;s{v, ʳ~z&Gr dѭ¨BV704+EOxǻ)d]^og,{s}㚦~@]UAE\To*Yu<*}nHqܤ ֎8#̐uX ]rSA4ڮ 0G5]!N{D_xH,1:e>u/(&"Ĺ D 4+Ѻ^lcPwQq_? a$.\ dn[r1@eŅ}㺓77;rOsT/~?^BUY"Pםjuʟ_xߞEK7mQ+vR+ŗǔp4=IJl *$u~r7; e= @E 'p¶Ύ]KH26uVM̗no2*!,*ahPn8/(jn9ӣ@RgUIΛ!jN(Kt}Ѫqq2P2R JQG4¼[yQ=YF9uA2:tPqks{_vdϐ@RKVUImZ7~` 41ߊe (A{F(mknPAV]6TPe^eA_ֽjG|,|3'59$X,iuѕӷ2I@@7 j?no1+vEݏamC>:()6ϛJIDZoFc {2B~4:iae];BIl PV?LWVVz'j(l=0@at6evu < !U=aY}uq 4ʫ D틾tN!jlBzwE(@y1H/ZA=+D&j0Q_[3o'uhCa ƛ٤pΈD3gBQDAZ%PWanEk?LڵLk@\ꨨ<0Z7:GȺ#9(lq&(r0Or YjޮV vV7/[ׄ:iae];!NϜ6ollF^/hdU:HD=] 7%.MLuBߛ=N䝿ӟ񗏭 ꚟ8Z.`_-޼!%m$E=Jɋ!NŒ"sFuoʶY.$j^(؆[⨎DŽryB,(6A[4.dc/Dk?u׳c+2!}qƇM,lN1b@ # DMG @iެďff{4U[QNb=\p@;~}!ٿsK9HG20ZMOh(8%"43 x.fi~zffz~heD*H]rl&c/ {do74!u hr @9eR7eqѳ4E,J?[*(Ȋ%u~xmX?J1k^ HM6=s\'4 &oP񑞩@X ].B\S @]>̳y2)7;\AX&_PYFu縇qף _`9rAzX7~u4b@UYqi'H~g#7Vd;ne?ppf#' k@a'}eŃM~TmFyԟ[., SrK JD0PW:yfA޼94˨OGd0l!̈́i:;<'2,j[!"CWvA`MwEV3lΕjcsŒ ֏@Rpu{ў9.pn4k<bGcŬp5w3+iB\$86ӶCF3˨=U"H{&$ !=Q:k$xbN.83wPB͙6( k A1Pۓer NP/=.: ^]LFT:N=e~s}oD?œghscVm\yodi+^,"EiPC8B9d޻Āֆkż|Ny!@TSw=0"q+㤛;%>w%*T&uS|L u<_&@d:>>m! PWk@@@ao{5vzo_x'.$u8Oķ⨴nG U;dz?CbZuUS@rU&̫+]D+w!\E=hc )v}ߤmI>mUet46Oƻֵ%KMub5OF0wɮ6Ӹ8Ob?j)fV70?jDZ,V ꔽ;gGi9e'(Pq_{RsW޼!uJ#`xƵhaӷ@ܓ#g1 HlhGM0jPGIݟ/l^Z6a@]QYF[n $KuUh7kQݠgYAYF>He&L~+ՏHw=4ZW]AFt2;@ĦY :|jp8nctcr XBX*KYnX:@A$TGu<֍_| @R'mփ0Fi\lgwzSw=0"qe`m%C dB@Ywá6E #{:nz~05.@X]n dT@qA (_p a:S5DE;W]nP}_^2 |vǁuIݔš-M / *)߮ :C~]7N?iaVM~KL )'&Nܵ4t4NAў);mejك2?y)@e[r<ɖd9:5& : ?1Xv]:&nt=%g{he$=َ8d _$YLe-IsS I[piq81a$q9_GNŃFqSIQ*)qTMH5H#ƙ\-Y6*loTΪmm`ʪ*N˯O6r9!e|lȄ'@U gG 04i2g^X"Z9^5P#oH7yA2BVѷخ7oHSCn: 8t,CDѐ~#- 鎺1j5@x<|!aRYF2[[jȺ2d@$u^72_Ѣ| $tQ^%7ow_/h c5ܐeA_ֽjG|,|3Ⱥq^iRTgT|mx2>hOAEŹ9m, @r.A30d`oL u0& u]@]<JnlmP@Yw_>yZ9 Y3*=je>AUURonmTyQ%VLsP9'|NjS?h>:E+k;FPAvGaVV,fiC%uà,|TC 0 wO 9Ǐ/GO\0(u*egp*H]rl&c }Vjfu HPU,0/a'/Č6#uA h~lhfj4Pz_N=HҤ',^NG̗Y no%XA!˸Weϼ:Er zL_4m6,LrnK vy~56c 3z mp!j։4_obD1%u??8;iW _!34oF ,!BIȞԿۿN{IBmP3 ~,us,^\lu_Oec8EPPvQ6Jf:je\zKǣV7 $]&OP؝ϋ:+pyM<ު{y'!3MDn%um:ށt~M 2Z;c.vCh͚yT9Em%u7YVc~q{tPUfpg4߯;㙟>'Oo|^Tw&/X|B%1(|.6!pȏ_rc6!jC_~4.}w$ B ,) "eo:ǂ^tҦl Q3;ʇjfm(c^m]rW]d,zP@=( ̸E~'6G:iC|815 t[,|Lln+BYdsc2q'Y6vFk)HV]d5Ғ퇿O??A8+vMy#:2*hkhO׏ϑ?QFJG &lo4+!$MF{-B[UMb^S@YT?8u|AƷ,EzYYP֡A̿I߲(-nȢ g`ߞ$Ku#7"#dyC i8]n|2FҚI޽;A׍8(>vM㕒k `*ۺ2rWƪgn=!DnY۫K4Z7 48gNP-(h(r3ž/ioƐ U4J^8䃬{o*oƴJ{REgOR(FۘBmbJR zV8r`u퇿O??P@_3?'s85&_>tbʆ۾5"j,~w>* :$U8;awC@cjpUi渦Óc @aWWwo 5a {m2CPz:C'EQӔnr $qFYN@G{8rk>Ku4UQsJjz3պ-s( N"[{?t0oH )xL(u\ gC:i5JNf; N~g#7Vd;neoyCk(H{ 986qyA,@|NqX%Bx'طȹhݝB4Zj{ɖ!dg)b n7+2g j ncUvwŔXLŮ icsH UoXyq? B'+ O/=vPXgqAC4>߹7o4 C*b٤/z^:VfAԝFs!+pZ*_|DYc$ 1bQZ'OH|xn\(x4M}C$t$ubH#ӟ񗏭g#2G+xԿ!4έT2峷7^9NŮ i\']@%17ot>㌰u@a/Ij™5Iǝe|Y͊Be2r[faD fd5 dy|ѼLW V&uS3[?C<@f N"yO2ovcG*& ;^[B/P:!h FR L7oD_QQeIQ'o:nSa!~:YS{2|ek o}cj7SXͬna7SNOO@v'n^+_$š"oY=u蹎I::i=׺}]@ -19:^[qTZe7j^ x IJg"@YZcw8Y]""uğyu`h A/KuBߪul8Nj8t;e3 y^M ҨNYً]<rSHen4iV|V/z./ټ0.Bq!ʺhoXiTA! 3.ltJ_p[H٥* )١ׇc&2r2i]{Y]M8fOpl^ڄ_8:j],tw:/e6|giwTA?mK Tf_Fohqh/@!?BBIqTcu\ Oeuf=ckƥvltC!i߭9,w(i{d|ɢ$6qVI2u8HҦI!N-Oa<;-iIi {L!U>Cô Q/c̄VQHh-[t;LfUҏ6F{5d86]!@Ubv!MB:+6[ksXCvwz{o㛄{Bm^pn֛]Kv0Px$TY/@t?<7?q ϳ܎'b j{_}(4V2?iY v3fB/W: k휦Jʊx$*HP"$ȏgIABXJ;2FK_-_&Uו["*2Ʊ/1BV2K`D⨎DŽ_| Dz(K;LPUSw=0"qG\rlbҌ8Yh/M!${UQ yEB 7)40:M:~5n8_hSeL m!KC( :0 UK' tKV`tR;hݯOM*/ďKӎ Axyyyѕ 7`?g.U[Qw bIy93 QqF3mF7!Ws ;; dq Y9CXr̓aD 8qd'"#Dq@]+EInPWgU6uͬSFutiuB`F*`!(#~7Z'UHb vʩ ?N/ڇ@֛721ϖY GI:LHpMԿ!*` -2H؃Թ+֏H`H` &iV$C{hs a ˇ_~[1$6(*ksre7@&8P%d.GhSr ~8_?پ9`./oGYJ( ʸ u@"6MN{~G:\,{dZMqLjukN$QYKpZ.58ãTO׿[ui5wW!:EO2*tﹳbܳry@A[yqU&̫+]D+1z,Anj+w d'u/woo /uSyT]//t։FV| lYPxFΪ~US6UASe[7~2xqj畓$PpKj +iI޳M:BTdW_>#DYFt^&Q<&ett,j(""ͤteQfXӄ6ue\"@q?^4X%|H8ΛLʀЬ Hj *)|̐u񼨳I(M֋~?LN2Bzd0VW H>>uHgIl7lDJ[:yƋm bdB3@&vU`2PՉGneeF !*hkpg3`pw@Qxgmf|oe'Uluw EEendU `*ۺ{(j3r(kvxƆ넦a6!=w_x=A꒪Z {` $Mq>c܈-u=" ,QIQy ;>7Ldqf$&`R9 81Nw.+N"b<&h0!d22X ld-ٚ!GT]2>#Й25(I #$uG7@Uc M.b2&[;M|> ӷUWH:2~u46A[4.d,dOl؊lǭ*H]rl&c#|eƇM,l^bǙM @R櫤fy~6]gtVM/]~L,k1n-mHUnIwYM1`N7EE&7(gUfem Fz"KrpA=$ 2+F^7$ϧf[Yağyu`hP Y>86o%р(6pp& $>@ h2hR$gT“317oUׄ3Q;&VDŎ gHe"=<p۫۝ Gɓt) mWF`8%YJ8 4Nu}IʺyD5 4$ә@TgZyiV_xPv4X:Vo=\^řMTAU=Ťs[3Π `zʤni;/ @iSu6/D킬l mkIfQm(duJ{VYu:lNul:V/E @ݡ֐68e\j7b/3jn@=1$h ؖɞ7ǪLWVVjb?^ 7ھl:/:qTha'XJ 6a`P8ViWNmdlxkoIcCc"8$-g:N>uiQV|"VD ١ 1HXY}ZG`Ljk;ۥc.c8 }xa =qTcQƯrywf=ckƥvԓA!~z6r{alEVFIc`{vv UqƇM,lNo2@}(As-œw@D1֐EOege䕛34:M:~5n,!NW-cI"Tթ,_m5Dk*h)ybL 9mlcZJ|mS%e?dQw#8Fo4o$0OJs=w!^Lca8^2% 7Yutﭝՙfլvn權8ئqoT1B'KBÑ =q(s*niZ, 4Nw Uq@u;M-aTu=-Ǻm@X]6gVȾ7(iT6ko$tWS70:tYM3Mm!3d8ƒaR 7͢XK6-!Op@-!(Rfb/y8xijYɑmϼx 8-KI:lߞ!pU3ʢXf5#!օ6xx$?C=/it,ՍMIQ ȢVM9Q@%8+oo_p_B[ )0-8.8; eo69mlؽW38}yDz\Wq7rQqTP\ ˸h?>~zt1Zw2<h,;!<^/A`hеMj 1U] 4+5!yk&QH-A;BQ4)GyުU , !px?:H2~u4b@UYqi'^2D]3t8@]m|ɂdž Hfcg Nǟ]DMK7-6k"ofSosWN5;Syv۝SOՇ'h]Aw8qt./=!˸xzF#8MS َ[^Lu97B;BQB5o>J-@m PWg6VmVv.*6|e؎lW!޶!003ȯ&_9yPŬp5w3+qz[(f~?~!99dQ s_ ~q r-u8k! u^7Ck=uxdo-Cŵhp(PwRqN=Bw뼄T7.7}qC(p[8lΫ' g5tjKڿ_=-J@dZLWVV8'oe%D8/O )!j8H Ah aFg6VmVv.!7oYUj>w7fV\dd#hՂ0w-*+!]kGs@eFk3aI4[rrd4Zo)vk5IQ)TvkW+ʏ"&rrj{xuna{G Uhv'zu4T7,^Ȳuk{v6ţBYeQ e?rvxb[fkրtwl̝,v3HbaQGmge eU%+_h2w>m I$]"` f=}glurxxBx5z8C-VKͿ|(ηo9a;M;Y 8G1iilM;'b Q$]6aIepŒ_CѾs<I4ݷ)'&KuI-6uyI5uQM~z6r{alEV'{^iWNmdlup#B Q ͐u3*N(c t[.@ɱm'?v޼!5LҬHbv*Ձ.cxgoz:1Y5B֝V&&+Q֭t+@X 3>u]"` I\Fe2ڇgHlyr{YiWɍƕT:|~!Ⱥӎp@IN4Ÿq5B՞}fi*/_3$TN@Q/;C\<&C$!]Z;fzd3`9 Bvq7!YedU'e9/_LS َ[\z5aqoGI401.ڗP7;9,h3ʣ D[J *˸xYK< N$I TURӟ)e~b$QAT$$]{ifꅰ;M5I5 '].AZMYh5PW'In'=}4'h]=)8uQQYEU"7ܻy;M'l9u#D=/eTH>'?",,1>4qFaT' 4dtŦ7KJ[vu[6+?5DQQYF[C{>=!P}!9Vsi'Iщv)d% frq|Li߻u52Yde&bPחW Lhiz AX{yQ\~{Z}6ܗU?H!#t?AXg׭ ]յS4YO'TAXkE>IP`YHRbIZksWD U *Γ('Ƌ[Z|`06t˸اE4K&2.tؘ~iOl؊lǭCj<*hieR7eq=f;+OVImmgI=dgZs:+!U.&[@V_Gɶ`u;8n:.h'D9PڬalҸَ^ʺ#Z F._9Uuqf {|AƇM,l^rwiq.BV$MI6w[f 3Zm_%råP @ CoҝrM4 K*TqZFFo={Jkϯ]6IIpAgݘ-+LJJ3Qw'nBQ!cDhLԝ eQ-cwyuy[<9ia6q9O?CΝF;'$<$׆5:iS$/,̲m)obt ":2ɥ(N-a@b;$wzѥZh^4ݚ, !$ˬ1PWF<֛mUgq&oe@%5d}C < rYZduGb Q\ozbrtSFc^#,@`Y8Y:[=*h{r31[ovKech}Uzgl)&41n#?1HPכ7LWVVi{&ΐ}w~>rE&5}hfiZXk $ݶ{:ckJ2f@̺C?x_6%ސ^r߶#]lwH-ϼ֯+bQu'q \Wׯf6$ܐ=Pw $GɯryBD6A[4.db$k?u׳c+2ZCWqvk96q9/-$l?E`0)͸l_T~Եwlw *^ŵޙ2Gn=&_/e1BV]n Ni/*Ni Ӻ &!(ˬ1P7ivIOͶ*糢 /p//M++Atn>[I"(N{E0haи :5.7e>D{yZrK}Sb@Y_nￚ L(XUI}h1B[uO B9ml3ѓg),[Ƞ-Q @iG4o{%DE2?]u$Ia8{m?)0#JCcS#Gu<֍_| P7MI Qv2Q Yw َ[cۼ>:)W &Ngp @YDCo RWKC@ dMst@iQ1±~0IgdtMsEM;&iV$vXVʐ 1v4?LFJ/47Eˣ&E^5XhBqXi(C}w{f8tijsY'6t[$'Y z "%P@TMQxZ1Q@eiSĜP٠Vm7ret*ώacrQ~ YIZھ3b+&jBe5=Yi֏D"eSYZ'ʋn7WWASe[7AxK b@YT=*e&(N|tT$!"4-I4(*DgyY]m! L(051 d]"tO (d&'w-PHEMrã{̢O3?{NM ͰPW ^pҌ LWVV:G|A֝oǵoL t) mW& ēW>~"&Ee2i'3k@U3'4~!3::_㝹IZ'HVu#{>8Io|>G] l+6%qNڙ~O<F82aDIݔ 5H`kҦl^ H8,'ź&#Dduul7ɲգU^Nb:nzu.t-.CZ]n;Der<+HE@bAqtB&Ȣ *^uWQǧzo26qz`8~<0c9қQ! `*ۺin>8kMO}4x]𭲣Y <kDֈ89ވtgÙ GF'`d]L`VhMGe 'ȎFUY12ǫӋcnx)F43FqN.noKi×YU jzIquusEqo(Sn?! Fj+I۩d^5^n"Zs& +䌈uGOՔL8 ]Gju|4!`7@Q\0l@v4|ICW2z`eVÿ^Hjt vc2qmSwBt4\:cu$Eix2ͽE/L *hk< 5sC1@n$exQuu*ώacrqhat0@Dg 28i NiiiΊ&њT7Z:vPW/=0BԷ -ؐƓ?6(hz; H n( `*ۺiVm7r*&5 aG5 u\ OUuf=ckƥv Bԝޯ]Fno8vX?J1B6Iqfc@T Ҍ8Yټ 7ڃkzMY=k:WI N4_u*MvAbX]cw;[|܋Gţt,iLE/-OBZg7Lz=[93qw[nCAgnH٪n =w_!FaL"@ʶ\"Mbxci$d)1*@㗥C3[ i񼨳IBM 2^6n~?imבH:N;;Vql Oé98 $Q_ axVKϫlb¹ 1$(ĞzZFQ7 pG u =}&',H d<_HKn # vc+O{כRzzVKg!?O7!hΛ/N[LN"FWdMhx Yh9]6R'JF9-yxZ辵65ŸP yO j4Q _ А80:BT'mփ0Fi\lDH~g#7Vd;nu 0 Kߖ7ڗ&Nu6 7PAťQ^Ҧg9`۵˝an3 Yu%^:2 Pw!جy%GUvVjfu OxÚJGIݯ˨O |#Qș:8N?iaVM ,lL8q^VWlg748dxrO UdءiGIn OK/pv!N|gXǣ@9x2ͽE/~YBvwdv7e?)C3٢'kFΔ! qyh\9ml6ݿ(=Qpܔdǁ˻v;1 v ]82g^X"Z9kp]*i?o 2hBn`ݷ]k;~$$=i@$t&ݦzx|G@ Vn4-I U^ѣP7c(xNE0 uqGM cٲ\^l$ȗ@=񼨳In4M sgU9iqAn:~ ᯱHD !v%ϡſo7Lb߼!Ru%(IDi{@ !h K*9/Oi= aw^3L3y7vm. @X]6ɾH Fj$ tK6;+$ z |lj׶JVzrz7 +0Z{PwlYϜ6od 19e;ogQ.JYw3p}|$HdBxHDURDP@ BP;._p.7+'N $sF߶G ?^Yf?\Pu*wZ]n GASg**xSwC8Injj l@L*ol 6YlCXA3dGR[&a$^'.N }^pv8z@BMYpgxCu ":YN&pGD((Ug8b !H{HDQa43E7&5 @8d@]EنCt) mWxO5y«.7#"({aQIzȺtq&nOȏ'|;WHWΞP8x.]p^$.m̋UhቘW[n/G8 # g(o^ap)žJ_(W"=hb8 uwO_>]ˤ<{a:n47Pס4* ly~ fN`g7[ilt]4O?ޗ:DB@UމK/zH'DoׄA[g=Zdg^g2&qQأ|AP7\HzGH_ӏ;e>sS퓿:گ]6I=و w`ݰ+ㄠC8U'I{UTW\C4d1(PxHiBn?,On<&eRߟF@gi*&:2~u4bi;mփ0Fi\ldž#dOl؊lǭ+Jק/yj A`F?Inh@Y: A}$?onHMӦl^HySlrO Sx?UYLu6;^uѝLNՋ&o4^0,$]>SC4gxH!6_yf&uGpV4[0P gb"ͣ:i_wērhOd6KnZ峮_Fh !Edqe p@eeї :(mԶl pN'h]=f/6'+eo{PY'hNY~{&Gv@6M;ϋ:)~Sɵ}j-$q{b4Nl|i@(Q/A:sM@Vp'5WtM0 i'ݏTN-қc˘Y/ n۟q D! Qdt Yt?2.BqTt'1!;ժw Y\0PQ17 H1`w{7OƹxE YԵ4&dAYU%?غ$ځӿ|?SP%[(pvh/ɢ!Ow:iw(3h !nvIOͶ*8i%=t FRqD ɰ{c.s Nc炭FySlrO v!O:گUzv'D*p[Ue:;h7oZ *bnݷ!%buq eAO*yL\4R_ti?Y~iof;[*nW=tejك27N^4ΈQP`Uxܭ<5=<^:Ns@QeVLxlt-gI)sc:s?d?ߘ!W[!qRѸc;$'uKgId+Zgl6yta^k6-6[?`f"ߝ׎~$@D5v5d4;uoSv˒pP\A p^)crd%hN\s Z0I@]koze6}IvG&j^9q4YR a+>KDFʡ=],YiϺew'u`^?٦jsHCiKN|ޮɵfh5&bi!@RF<֛mUgqF;cD]^>@PqloȺo쐏޲Q; Yw4S0Nq6BBQrSA4ڮ^278%getl?yZXxN^ Yfc]1e^* ve_uB4dg`n+ֻɸZ#,9{]#EzG(U|{zug[o|:Wah2{Cx>YRv?8oD:L$0VY0!Nvi}5#(;*Z}ZG`Ljk;󍓁uT=0";'`:;aTu#*' ;,Z?i Y 8Qx(f/Yאv#5^33p[}<%̍XFBd4Mx{G3CG}.]ݿpH(+d]&sB<jmr?f*k5aX~yy}2SaW__7r9(Y_+,On}/rPu~9]xq-w!.'vG @]eR7eqN4p{J-Bx8!.q,ewm;a.Sw9-v!VYiYNlQfa0o带q<| ahnA!.@}4&Rt?y|IY^.GUAT ^:覃4d]}}E(YiI3J?m;[,V EJ)ITnV@4 V_dljLeΖF{Le5_~W߿?~q@|\3>z6;c2Zlzgxe2pOZ/tKfdU>oH;av`^wiPIf\<\4;BD<&YQGFIݟ/l^p,S(Py~g#7Vd;ne\;|\/OLPsFA{8=3}}R@YL@mvwߞ"_)DiOz^VCacql+}Mc\^7{#dXye'B!Dʤnʂ8;xuFI6Q=N~RnxÑ3det㽿'8Tűd k6}pp6y#( =<MOhzZۓAעno3Hb E,;GdL}AL3Tq7n^zwfvv︫%G~uTxC$͊dhm{&!.}=&E()/I@L(+x: NڬalҸَnʺ)(.P Ccz:4$6q9;uZpilZC8lB6m ,djŝ(N s8Qh^sq0闓Ab|h0@q{}e2g^X"Z9?MިMi@]sΣ;L8z֏Qx d5AXNaސP/fzl2'y2OpMfK$P}Nu?]XW|0nvdիh2M*y|z65UK6!$4>ɥa޽#"b3r{ˉd :it6#!(84uM~R@g}0zt$zm*rgNJjo~=˱ Of1Udlgbonv;6VAַʧ5:WԪ.|@ Q>vzڪAq!#:=\dDY_]%[+|oPZgUBdTz֜-wyv9ּ7)b =Ҟ=S>g|sӣB%injO>OBa%d_&0NR@:봫ٮ%D@ɩ7`Oi35d~xZizKjt-5%!D8Knd4l]L3YlTYnkM42fɘI@)dKwda]/=T8AXԫ2cb6*@+]F(9j$ˎ{$vfu[7-Q,sw1M=ơ d~k@X*j3~줌0FI=0$O;Q9Y 'xZzSvxVC08VKnahqE4VqȂ@wwg,)[+pZO?VWpGI4tC,j!ɾv9zqB'QI1u4VԷ؄YfG(J#5(Af>8аJmu{|%9ΊvE"<{@X]DA@z'i'z<aWoI1Lv4aW ust-5ptMmxt²TQ/`pV޽kgշ%.qכQJSpw%(v!;3t$yj67՗߽yx@gV]+d+sJ?&:=lJQ1JwNe82"4^"[`Dt`-e(t똅w'0롽L9a$:!8jl9dI_'@w5 ffЮ#Y'// zpstjM<f@8 1s !,.l2 G86_`DDM쮣Y̆nαd5,OS~}+Wzvܰؒ9~rdbxM[z<%NNi Qxo=zE!~Pm}nLןm^u(fʭryɰҢLhL _侵噚7_ZiۺƭCG~앹YF_O*V Ն{J|w"(ubQޏ4隑A +ԯ<œblhkʷ1wZpغ :swRtOhAڸWmMyHATF}?4d5FNGe~񷥷>>dz: (ng^6γlIܿN:Ȝ5~iREe u@ªE՜9@nJnIZ*a@-ȶCgqH ,_c g? ڋękFDkۮ~,O7DeN !m C j灷쑷= u;ԦxFU! RH@R㦔T@$Sn^Z#{VrMQH/ajWD@W]^0@$1nxLʐ*A8&~p3 `4Dg>KD0&%%b´y1Ҳ*U3ì`uD>Y f #6r~5dݳ Y Xύw]^#=]j|Hm>6Fk F*2+h7;ZOGc7zZ8+zJzHhKL  2ܩq똇og 7kC6à*=[SWf1~ Yt-ga8ڭߏM(0+*8)D+ʰєAZJ=<=QgJD .i:+I_y9'0$UY&y}X2SyαR$x~šߩgNy./)]Yuq?;iaʠvS{3AGzhXv68vݾ j 2WegY=x,unyF:Fj`,5)4zh/6gNnoo4U #!D,@uYiz@iSZޓsZ`@g_-d @mm]DŽׯ&aVYʭ(<OD"ruI(H߿Ǜ2݉..`Z6=q 8Invӻkn' pNgM<H:Rߎbg ~ HQi$'=%^:4s[}kȜ ƼahUI^dݝ6ޕ"io DFg WAE}`9L YʠvS{3AGzhXv62qS&R:9{H*zU|:2 b@w;.Fuݬ7RQi8FB'Np uӲY4tQ iqYFd3 \?nzͻO)vFaߙ*g~:F ji <Eum C?HVK?]ƖףVd{du5a#,UԋV]A=d܍ߧ)_Af6H[q4uWUuT;pYBXez?羕y 6>\wcb6*h@KIJQ1JwNe82)@0롽L941]|,촚Mwo^|=$ATWVTӶ阴 hU{/BZEJwNwQl/BTXNQ$wA xZ qi䛩Ezz |8ϔ@ܐ֏¡5_FˡA4t,t8܃,NMN'$'gv@XZI8a:7'/k=%@12i9u$Q^Y'}FWY3{ԻFC&0P,%Qj Nkq5O<7]w .W !=2 /7=eX&D YGw12I'{'@ǻAN}Kv5_*$*l׎?\oI r6^!-S{`c0V?4W}!*CuT;p)l3$@>@ѿ@O QXUf%Y:+r{e@!` D j77qeWj9 \gdۡ3߸it$M!*U&!ع,^frGKu|x}wx4t]ԧP L*?٨d]MzVИx =0tٳ9 ) $6t8|Ozz,ZQ #8[!+ gUO I?̛OC O&hr?^JM`=7ֶ^ov{'5dluC֓|պ$cjB]ҘqFfE~gV`h2vt0ui{E|eX@5<_VfbOJ36L;DqZ%vCU#B$BϞ~<# KAweT7_^yA( Ro?[[UqѮ!L4˓X];wjOORmVw[BIzz꧷ 񀨯~앹YF<,6u IuO9^K2 r,sVJYOi\p;:6&*կ#+ÞS kxz:lr1xfԋƉvd64%*:WaGwXgXfB]Ho3$q t&0I{LW./9@l?MYʠvS{3AGzhXvVt li,qNMFaߙ*g~:S7=DEa Doe X@T?]m~Ҩ4*nuO jP #=4,ROvfęozl1 C tPʣ:+r";JB(_]3CX!B=_ ΪA$, YYJ tz'i':<#M#w $5\Mm~lA׊js[g@w}Ag $Ԟn $ǻAN}Kv㙟ҏVe5_(ݍzP,wf=t%Eݥ~ڱ$={4P/}R^^yR I r M@y $ĝ;pmA{"|8KO!diXYl?$۔@x}67 08~`C7#{!v%jl1cu?K=|wy!R8i[ünn]+~IA>uL>zܽ[8,dwbIvt@C'Q=H2/_Im$q ԹZǟ{_[/߼+5[IwJ +BI'al@g_$ٱlL p Ӆ,!O71XEx>7A3`0f.WIS/o[巭c+?1yr6muM?ZzE}Ϡy8Oc1X19]̊0֔<͇sxtapu~F~)?)_^;.:c/>_?8034*fELy QXGcQqYl,!OW4*dה{ڛ8CòV3Ká%l@wqQ/Bj%:+l@WB#@dftG~aޅ|6ֻ R/eΝE5~hƦ"DI*sQi8^ngHDII~ c7mB_S_~˷HzAtU/`¾UX,և y1@w ÏއϕOk$h+z7AR!ӥ,@bh s=6֡{@D]D)e^4jg+/Ue;;~h隦{G V ZI@Skc >@G2#Z%dRgRj%2yQr2YEqf{nc; e # 0"W$:kB6É3}r@ﱱWyoP+b_5"d},SzN I \i7< i"\F:z H`Y?DW׊jsծ7:N;^zh-*Y f7!iNJop8_$D]_j|:K.s3Йo4:gl @EaqԷ؄YfG(J#5:AAf>8аJm\㥘Q dt=yE9v 'Il@']b8VNljCR;{^HR/$$V7lC4:>zӉo:tcS|:<@t[f<EH3#e)1௧^4C @wB5kVkԃbQgEhdY:e!Lgo`@ĠvS{3AGzhXvn#둮@V5״QeRʜYhUI^+]shڟ]*=p)2j}L"NGEd056:dQ αs9e(8Ɔ~~TlbDn jG ֪yR5$Pؘ.d>OvZ7_ZKշs}ki\{w1 "튭FZ;wjOO:L R p""uuqfc}:{0Ga(ijsLi v Y%G,GE;[98]+ןZ1?cjI^UEzW. $YApHd\YFGӔ[% gU¦REmYB謓k}C1uzܹQ=#*/Ue;;k3_¾ D}:r&:3u>n   I,Mmfqy @w4@W'-^/K R/Չn'jr j77qeW ȰtW{(=>xȐ@CO5uD8:AwluǾZQtQt6fY~ 3uu#DqH^ 9OIj S7.k;;;뾧<-mU./iY|_ q $qQzoKkں&;nQ]"}Y!qclՙ[:[Em^9s4 Y&ӿD":;  tYMUL6sv4 q^{/ux bE :汪E?$S>]ݞYY3۝Xr.Rڟ]*=pg]E{VLUz {+gDa $oe 35~ HQi$=6u j77qeWl;t7-m`4uHpp Ϋm,ȉHpO Hx<~襫<"GirW^ HSP<5Y,% ^IIV^gkvv2>ց7M!{V-HգK3\z?羕y 8jr;!Lr6Lwx:o5]GSY Q.44qV/Jj?x|˯ͅ' H@;ݐzPa^eI^2qN"\[O!)DG̋ y;\̲ސ-! 5u\̓^z_~|L֐!(5V7~W:qߵêohߍ9u?ګ@GBȶ|ƚП/'ik׽,Ýz5~Z9? {kW?cnh2謧2BclTRxҲ@zث8@ggeUFI=(uVjӮO@w}C 9ڛ8Cò+UsILi7@WI*sAz@w_:d]YB<tխ7ǛXگvӣzԋvGHSSOבX[&wttYX,SkʇD=zP8뼚*NխǠ IyeNT/Y|յ=Mk@g^)h3Hp$4#^(W_^:<>d.dwͤF4$@g={4ޘ|MeX/ElDu6O7(D}<>E9O-n~Z t]gkMSu;oUd3+ g=y 3 a'%yo֮HZ;BYFaߙ*g~:2Xs;3x#q/{YVq2( NtWԃ *KZm5Hgt8ѷ\C@y .u4& :;5&6C?GiTɜ^njo#;H ˮڻ<Vrc_86JuVGQHWyC*'U'iWyGW!RDQZ: Djv0I|5:{Hκ'^!V5zܪ& {R/ o&hM LUohx:r}'hnCэh N6jȔCS9 <ֆVp.ozryaU98Y]M[œS!x\Dl9_:}t-My1uI5Tsokc0Lmt!ck;@ǷRO $=j sw7Юtwqkj^]"ԋ8I<Cwms~{,t5VHգK3\z?羕y gn$X42Ƌ fr<+ ܻ~2wAlΌi_o1nl@G/Ƅk<]ndvk](AM #lK~V@g d'kg02p(yYYU%I_Oʴٳ]BC6]ə@W?t7RA'u@=o༰>\%7aӛp,Uԋ@ QeR>~qePm߶25gr:~G МzD]"` <$O6o(@"dP,J5zDn2GEc!d5.} 2fy8$ݓPCv ,Wy]vfԣfӝ:<#M ~>^9`]QXGcQqYl,!6C?GiT|)ʠvS{3AGzhXv<, l qn 6"Q_m̂p  xH58d"2vzfaāHbs@wjp|:znhx\8a(kC;p;шeS{=  {enQ'kжOy,D~C vM8}- jpH 9iQ&a4&6Iaw٪g͈$~ef[S 뾧d)aQ f躦ڴ,_%NjyhF DהZt9sD adGek[V*al\8_`@6?&yy$kE!YycqzfxyE-./p7T˰.x@mcisūB2|\޶GJef+\nE]88 w+%/{$q Y.S6G~Yq`oGLfͬ1ICVX)n쥣M0!Uo GȡU؋ϕs Z;wjOOXq4tPx峏i䛩EzJt;u`׬F|4jvgjD Vћgb]Yz^f:Q$t``FqA(f9IR$p t8,W.YB8}9/{ DYȺhׄKFS4 1uMcWslo9. 7Hx),Uԋv5߬)QYJnz=xo9^unN&^'"5D50tk7MqF=kVg7DtCd]*i8f@5 :y(XڼVsQJY']ZMcHRkn뇱-#pA-d}R22 pQz0-HAr /ҟ`_FƠWnH Ns>5lS/q&޽#d|{{\^r&!@w*}D[ 3{'oxwKH ;S@G:Jt8AKT;^lT1 +BMzr,gH2 1q(se"'hqLt] \5n}M=I "|ZR _nz$O[G@ҳgz~` }IȺUpV%|ucm q2YSst Qx>Z' +ۮ8axC#D]^ BTs⇰@fHPۊ͵"/5݉..`Z^_ ƹe5DBx\[:Jgidv1+CvV F0 ")ӛ,& 2i䛩EzzX% I"I&C{;fc/ tX&,@v맃vUNjpH }}Mdz2 ~B?:7H`ҢLhL` I=V@gh^Kǩ [%9](U+Eya\&v~qjia|c] *x QBq ԻV&m~ML@r4< ˱wЭ|qڴyMx`ș!@d6bt4^..~1vGi8|FH ^ߐu7JA"WۥbFq<9z]jk2t\s#6> $ a2N,OFamRa*zz꧷1߽y^]Uy*X5t!a2yw5>J$- dM#wE ( ! ;R dv=^cVKBOst׳gwt5N2P^;ڨss2=1ܺלto2$_9Qi8KJ01j96hv\^?Z`RGIvllVR42dQQ)Np upj.`d0@wMkڱtUEql]6 Fw: ?Mvt#:%| l6sU#G[GF U&̹Yd8d& 龧+cb*Gr $6h?f.Z㣥'BL^сpBMm6xܖ0aL|wty$]j#L+0ن@D?MI916AD Z*cc xQԏVe5I7ݝc~XJ65["ne|K@% 6dqlԋmyH?;jO Bؿ֠e ~j Q$Bz I~~Tlb@WQVYHVma1.Ubj48aW_]Hb26 ϓVoۄpҺh`k׊j|ظg.FXd]iCX_a9\ L4$uq7qO'coth?#Jv6j,vn u'Z'~efQD@WQWKS OΠ4I^UEzW. dY~5|]W,@M/KI  :*F:1s! ߧ͍X9HH"R&̉ D*}!Ŗ >۪q6k:E@{MX ^p D j77qeWƤ#,7,M!.@g=П@wtwR{:ZO݁x7vÉw.vҕ~fzF`6}@ $Զ8(ޱ!Q ѧ1&:el|K2G, !jY:ZTN:L]U@ ]|!?YmږQQ{ = km5?_NƵ+^XN  W@[|}i7\gM_/ৗ|u 'Awd^n^Nz3]K*&Y^k(ŢΊ\muKgr"tM""HF̋IA@v4< #cV @;Y]4MM=YL QHj%&!8 uAZ]"}?5DnU98Y]Mzې+ >njjsd&:K5}ix&8{?vQ,uPfC70Z<tV*+T߀xܖ0և48$7Ú~NNjOG AUzDǻd;?i+|9 06ª8,ƅq^Totwc!+A2Hdalnf*utZQ\:~]B}bRncFQtXkO`DDW8,kɱ>]5wj8&#ܖ|OדD2k"Iu<-ozaE;I.uO iP #=4,RO/uf]lX+Dtևi;T)O GSdžt-:q0gψD+ܧ7Q{;78̙3|(Urz4gsyA7NtճgZ=,KlmUNp[]tvZesQw'ێT/L ҚOV;;vZ[ @g]^ort93urc$.!!@o%Q# VQ:ZA(v!u@߻Q/YlW 8TE5>K]eO'coth?# N_#Ao`@z1݉..`ZM#wE xP2K$ h|Z"A30*zU@g=vz1 1>]u4& :K};.M8%j3#}F^C=!Af>8аݲyC nxn7dW(YYlYa@wc3aj?tG)lIV,!\kj(L@ڧn*8E2F#Bg:+,p tg;ؐuA"9I5i2(O@@NѢLv X.c>AK^k{nz:g Qܒ(5N,Ofd@w}K ^Oo_v~QR>4 j=$,Ŭ Q03k]|M= g]=_I5MQx8N/8F{ڦ@w3ԓuvXI6lVj?]m~Ҩ4@Q@曁¡@g]ܲN4U0XHJ !Aֻw@gRҰ}G5`S¢"|Pfz9UMA7m0K" 챛X<]ndv돽Ğ&s 3bQ;Ve"DGq:^d86AlBB1S&shlaSAz  Li4q @'jFAd+(0R7JXHdȌ`dzDxJ{/ݷZ<{֬,S7Xs4:nqEb=۬G뽗Wta>5,%2ĝ;pmq܊lN$6_YW.smlUdiUd@8{Tb[p9R D+ѬUQ"|nq!Ab_:BXm֛ w < ᮹4ss+k((@{bLilbQ:zǻ9.ǫW.tg9˫o_)>k?_޾ @g@G޿ ?b.|:el @W tA EV7Ю Y-ܮv[."@znl7~l|)ws3Йo4:ޜ4pffE~gV`hj Ro?[[Ua7ufp wt# .@WEa $oe X~ HQi$=7!!jP #=4,Rz, 7=v!ES_mdQgENz 'qR/FfeDd] d,UԋM+֚f`j6;"al4L1C; eR<qfy?*4R\>go]Aj ,%^l<փ*'ji̙dݳR q|$$Eek<'T}nsڅ4Ff$^ L 6x e@g}F]sm ȯ@;+Au !^ڍERf2Mm{HTYǗ{h]Q-ǛrR&Ulcw2\e6tszCXG:\}[׫Po4@Y׷xT.wp13 3G։zjlZBjʳg L/Z>7"N$tU?MI916AD CȮ cc 3 ' jnyF:F{G z쮣Y̆]N[E7&Vn9Ty4 @vn~Ը=z{Zw_MB)5Mkxn4~B!BT]+Cv'V܆ԃin\2LBTC&[AjT /gA~nX {Vnwf =x u4& :|;.M8%j3#}F4h{BIlRssoel/Bj%:+rb,Ex: !,]3ln-tA:jk\mjUD@zUUR?^u26Mr0 ʤ^LJb$ @}-wD"D/Wd6]U\m //{i/4ɚF@t4L!D={F ٖustz@ @Z{nle݈Y7p@!O ؼ\% iTuC4q[v!* g>.!knyF:FoSC!dq@g0[ԴaOcm^T]y Amku.ZQMC3H&\LFeGZmrNǜTA93>S:Ѡ6lFe7df]ci*3dQY:!$@]1$ynx,01d#4fh{̋U>ΝK`/=w L!+7A$4_MaPl7<~P&uY|1+Fb{^8[+,M..zl|qu:-ʹ2Oq^.T/ßaQ 1iJmEFeZ\i&.U^.qt͊spՃ᪮,Co2֔ 貇Cf|,jQNʏGVغS5ې:lyqoEfUbC6oI2Lf_.5EB? ƏpCqF8"N~q;J[n}^eTMoTůWWk><ΒypS%$<'W/*u]rǥWڋo~CeV?aqykIן֜i8|?{_O՗%;|e,U?D mVձx5T㢬IbkG7t1ta\r_(+ʯtʕyrܡPg+b sardar patel Archives - Abhayam News Unique Information and News Portal. Tue, 31 Oct 2023 04:22:53 +0000 en-US hourly 1 https://wordpress.org/?v=6.9.6 https://abhayamnews.com/wp-content/uploads/2017/11/cropped-icon-logo-32x32.png sardar patel Archives - Abhayam News 32 32 સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની જન્મજયંતિ છે PM મોદીએ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને કર્યા નમન https://abhayamnews.com/birth-anniversary-of-sardar-vallabhbhai-patel-abhayam-news/ Tue, 31 Oct 2023 04:22:52 +0000 https://abhayamnews.com/?p=13440 આજે સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની જન્મજયંતિ છે સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની જન્મજયંતિ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાત પ્રવાસનો મંગળવારે બીજો દિવસ છે. આજે તેઓ ગુજરાતના કેવડિયામાં સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની પ્રતિમા સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીની મુલાકાત લેશે અને ત્યાં તેમને પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરશે. સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલનો જન્મ આ દિવસે 1875માં ગુજરાતમાં થયો હતો.  વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર...

The post સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની જન્મજયંતિ છે PM મોદીએ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને કર્યા નમન appeared first on Abhayam News.

]]> આજે સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની જન્મજયંતિ છે

સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની જન્મજયંતિ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાત પ્રવાસનો મંગળવારે બીજો દિવસ છે. આજે તેઓ ગુજરાતના કેવડિયામાં સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની પ્રતિમા સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીની મુલાકાત લેશે અને ત્યાં તેમને પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરશે. સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલનો જન્મ આ દિવસે 1875માં ગુજરાતમાં થયો હતો.

 વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કેવડિયા ખાતે યોજાનારી એકતા પરેડમાં પણ ઉપસ્થિત રહેશે. પીએમ વર્ચ્યુઅલી એકતા નગર અને અમદાવાદ વચ્ચે સ્ટીમ હેરિટેજ સ્પેશિયલ ટ્રેનને પણ લીલી ઝંડી આપશે

ચંદ્રયાન-3 મિશનના સફળ પરીક્ષણનું દ્રશ્ય

 આ પરેડ દરમિયાન યુવાનોએ ચંદ્રયાન-3 મિશનના સફળ પરીક્ષણ પર ખુશી વ્યક્ત કરતું પરફોર્મ આપ્યું હતું. યુવાનોએ દેશની આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિની નાનકડી ઝલક રજૂ કરી હતી. તેમજ તિરંગાની પ્રતિકૃતિ રજૂ કરીને સમાપન કરાયું હતું.

વડાપ્રધાને લોકોને એકતાના શપથ લેવડાવ્યા હતા

સરદાર પટેલની જન્મજયંતિ પર રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસ નિમિત્તે પીએમ મોદીએ કેવડિયામાં સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી ખાતે દેશને એકતાના શપથ લેવડાવ્યા હતા. જેમાં ઉપસ્થિત લોકોએ દેશની એકતા, અખંડિતતા અને સુરક્ષામાં સહયોગ આપવાનો સંકલ્પ લીધો હતો.

દેશભરમાં આજે રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે

દેશભરમાં આજે રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે. વડાપ્રધાન મોદીએ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને નમન કર્યા હતા. તેમણે સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી પર અર્પણ કરી પુષ્પાંજલિ કરી હતી.

એકતા પરેડમાં પણ ઉપસ્થિત રહેશે

વડાપ્રધાન મોદી આજે નર્મદામાં વિશ્વની સૌથી ઉંચી સરદાર પટેલની પ્રતિમા સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી ખાતે પુષ્પાજંલિ અર્પણ કરશે. ત્યારબાદ કેવડિયા ખાતે યોજાનારી એકતા પરેડમાં પણ ઉપસ્થિત રહેશે. ત્યારબાદ વડાપ્રધાનના હસ્તે 5 ગ્રીન ઈનિશિયટીવ પ્રોજેક્ટ, ત્રણ પ્રવાસન આકર્ષણના પ્રોજેક્ટ અને 3 ઈન્ફ્રાસ્ટ્રકચર પ્રોજેકટનું લોકાર્પણ અને ખાતમૂર્હુત કરાશે.

નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ Abhayam news  સાથે.

વોટ્સેપ પર સમાચાર મેળવવા અહીં ક્લિક કરીને Hi લખી મેસેજ કરો.

તમે અમને Whatsapp , Facebook , instagram અને  Youtube  પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી જોડાઓ Abhayam news  સાથે

The post સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલની જન્મજયંતિ છે PM મોદીએ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને કર્યા નમન appeared first on Abhayam News.

]]> લોખંડી પુરુષ ની જીવન ગાથા: https://abhayamnews.com/life-story-of-an-iron-man/ Wed, 05 May 2021 08:45:58 +0000 https://abhayamnews.com/?p=5884 સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ “૩૧ ઓક્ટોબર ૧૮૭૫ – ૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૫૦” ભારતના એક રાજકીય તથા સામાજિક નેતા હતા, જેમણે દેશની સ્વતંત્રતાની લડતમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો અને અખંડ, સ્વતંત્ર ભારતના એકીકરણનું નેતૃત્વ કર્યું. ભારત અને દુનિયાભરમાં તેઓ સરદારના નામથી સંબોધાય છે. તેમજ એના દ્રઢ મનોબળ ના કારણે લોખંડી પુરુષ તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેમનો ઉછેર ગુજરાતના કરમસદ ગામમાં થયેલો અને...

The post લોખંડી પુરુષ ની જીવન ગાથા: appeared first on Abhayam News.

]]> સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ “૩૧ ઓક્ટોબર ૧૮૭૫ – ૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૫૦” ભારતના એક રાજકીય તથા સામાજિક નેતા હતા, જેમણે દેશની સ્વતંત્રતાની લડતમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો અને અખંડ, સ્વતંત્ર ભારતના એકીકરણનું નેતૃત્વ કર્યું. ભારત અને દુનિયાભરમાં તેઓ સરદારના નામથી સંબોધાય છે. તેમજ એના દ્રઢ મનોબળ ના કારણે લોખંડી પુરુષ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

તેમનો ઉછેર ગુજરાતના કરમસદ ગામમાં થયેલો અને તેમની શિક્ષા મુખ્યત્વે સ્વ-અભ્યાસથી થઈ હતી. વલ્લભભાઈ પટેલ એક વકીલ હતા. અને તેમની સફળ વકીલાત દરમ્યાન તેઓ મહાત્મા ગાંધીના કામ અને વિચારધારાથી ઘણા પ્રભાવિત થયા હતા. ત્યારબાદ તેમણે ગુજરાતના ખેડા, બોરસદ અને બારડોલી ગામના ખેડૂતોને સંગઠિત કરી, અંગ્રેજોના અત્યાચાર સામે સત્યાગ્રહો કર્યા. તેમની આ ભૂમિકાના લીધે તેમની ગણના ગુજરાતના પ્રભાવશાળી નેતામાં થઇ. ત્યારબાદ તેમણે ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસનું નેતૃત્વ પણ કર્યું અને બળવાઓ તથા રાજકીય ઘટનાઓમાં આગેવાની કરી. તેમણે ૧૯૩૪ અને ૧૯૩૭ની ચૂંટણીમાં પાર્ટીને સંગઠિત કરી અને તેમણે ભારત છોડો આંદોલનમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવ્યો હતો

વલ્લભ ભાઈ નો જન્મ અને કૌટુંબિક જીવન

વલ્લભભાઈ ઝવેરભાઈ પટેલનો જન્મ તેમના મામાના ઘરે નડીઆદ – ગુજરાતમાં થયો હતો. તેમની વાસ્તવિક જન્મ તારીખ ક્યારેય નોંધાઇ ન હતી પણ તેમણે તેમની મેટ્રીકની પરીક્ષાના પેપર વખતે ૩૧ ઓક્ટોબરને પોતાની જન્મ તારીખ તરીકે લેખાવી હતી.[૧] તેઓ હિંદુ ધર્મ પાળતા પિતા ઝવેરભાઈ અને માતા લાડબાના ચોથા પુત્ર હતાં. તેઓ ખેડા જિલ્લાના કરમસદ ગામમાં રહેતા કે જ્યાં તેમના પિતા ઝવેરભાઈની ખેતીવાડી હતી. સોમાભાઈ, નરસિંહભાઈ તથા વિઠ્ઠલભાઈ (કે જેઓ પોતે પણ આગળ જઈને રાજનીતિજ્ઞ થયા) તેમના મોટા ભાઈઓ હતા. તેમને એક નાના ભાઈ – કાશીભાઈ તેમજ એક નાના બહેન – દહીબા હતા. નાનપણમાં વલ્લભભાઈ તેમના પિતાને ખેતરમાં મદદ કરતા તેમજ બે મહીને એકવાર ઉપવાસ કરતા કે જેમાં તેઓ અન્ન-જળ ગ્રહણ ન કરતા.[૨] ૧૮ વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન બાજુના ગામમાંજ રહેતા, ૧૨ કે ૧૩ વર્ષની ઉંમરના ઝવેરબા સાથે થયા હતા. રિવાજને આધીન, જ્યાં સુધી પતિ કમાઈને ઘર ચલાવવાની જવાબદારી ઉપાડી ન શકે ત્યાં સુધી તેની પરિણીતા તેના પિતાના ઘરે રહેતી.

વલ્લભભાઈને નિશાળનું ભણતર પુરું કરવા નડીઆદ, પેટલાદ તથા બોરસદ જવું પડ્યું હતું કે જ્યાં તેઓ બીજા છોકરાઓ સાથે સ્વનિર્ભરતાથી રહ્યાં. તેમણે પોતાનો પ્રખ્યાત સંયમી સ્વભાવ કેળવ્યો – એક લોકવાયકા પ્રમાણે તેમણે પોતાને થયેલાં એક ગુમડાંને જરાય સંકોચાયા વિના ફોડ્યું હતું કે જે કરતા હજામ પણ થથર્યો હતો.[૩] વલ્લભભાઈ મેટ્રીકની પરીક્ષામાં ૨૨ વર્ષની મોટી ઉંમરે ઉત્તીર્ણ થયા ત્યારે તેમના વડીલો તેમને એક મહત્વકાંક્ષી વ્યક્તિ તરીકે નહોતા ઓળખતા પણ એમ માનતા કે તેઓ કોઈ સાધારણ નોકરી કે ધંધો કરશે. પણ વલ્લભભાઈની પોતાની અલગ યોજના હતી – તેમને વકીલાતનું ભણી, કામ કરીને પૈસા બચાવી, ઈંગ્લેન્ડમાં ભણી બૅરિસ્ટર બનવુ હતું.[૪] વલ્લભભાઈ વર્ષો સુધી તેમના કુટુંબથી વિખુટા રહીને તથા બીજા વકીલો પાસેથી ચોપડીઓ માંગી, પોતાની રીતે ભણીને બે વર્ષમાં પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ થયાં. ઝવેરબાને તેમના પિયરથી લઈ આવીને તેમણે ગોધરામાં પોતાના ગૃહસ્થ જીવનની શરુઆત કરી તથા ત્યાંના બાર (વકીલ મંડળ) માં નામ નોંધાવ્યું. તેમને પૈસા બચાવવા માટે જે ઘણાં વર્ષો લાગ્યા તેમાં તેમણે પોતાના માટે એક તીવ્ર તથા કુશળ વકીલ તરીકેની કિર્તી મેળવી. તેમના પત્ની ઝવેરબાએ બે સંતાનો – ૧૯૦૪માં મણીબેન તથા ૧૯૦૬માં ડાહ્યાભાઈને જન્મ આપ્યો. ગુજરાતમાં જ્યારે બ્યુબોનિક પ્લેગનો આતંક છવાયો હતો ત્યારે વલ્લભભાઈએ તેમના એક મિત્રની સુશ્રુષા પણ કરી હતી, પણ જ્યારે તેમને પોતાને તે રોગ થયો ત્યારે તેમણે તરતજ પોતાના કુટુંબને સુરક્ષિત સ્થાને મોકલી દઈ પોતે ઘર છોડીને નડીઆદ સ્થિત ખાલી ઘરમાં જઈને રહ્યા (બીજા વૃત્તાન્ત પ્રમાણે તેમણે આ સમય જીર્ણ થઈ ગયેલા એક મંદિરમાં વ્યતીત કર્યો હતો) કે જ્યાં તેઓ ધીરે ધીરે સાજા થયા.[૫]

વલ્લભભાઈએ ગોધરા, બોરસદ તથા આણંદમાં વકીલાત કરતી વખતે પોતાની કરમસદ સ્થિત વાડીની નાણાંકીય જવાબદારી પણ ઉપાડી લીધી હતી. જ્યારે તેમણે ઈંગ્લેન્ડ જઈને ભણવા જેટલા પૈસા ભેગા કરી લીધા ત્યારે તેમણે ત્યાં જવા માટે પરવાનો તેમજ ટીકીટ બુક કરાવી કે જે તેમના વી. જે. પટેલ ના સંક્ષીપ્ત નામે તેમના મોટાભાઈ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલને ત્યાં આવી. વિઠ્ઠલભાઈની પણ ઈંગ્લેન્ડ જઈ ભણવાની યોજના હતી અને તેથી તેમણે તેમના નાના ભાઈ વલ્લભભાઈ ને ઠપકો આપતા કહ્યું કે મોટો ભાઈ નાના ભાઈની પાછળ જાય તે સારું ના લાગે અને ત્યારે સમાજમાં કુટુંબની આબરુને ધ્યાનમાં રાખી વલ્લભભાઈએ તેમના મોટા ભાઈને તેમની જગ્યાએ જવા દીધા.[૬] તેમણે તેમના મોટા ભાઈનો ઈંગ્લેન્ડ ખાતેનો ખર્ચ ઉપાડ્યો અને તે ઉપરાંત પોતાના ધ્યેય માટે પણ બચત કરવા માંડી.

૧૯૦૯માં વલ્લભભાઈના પત્ની ઝવેરબાને કેંસર માટેની શસ્ત્રક્રિયા માટે મુંબઈના મોટા રુગ્ણાલયમાં ભરતી કરવામાં આવ્યા. તેમની તબીયત અચાનક વણસી અને તેમની ઉપર કરેલી તાત્કાલીક શસ્ત્રક્રિયા સફળ હોવા છતાં તેમનું રુગ્ણાલયમાંજ દેહાંત થયું. વલ્લભભાઈને તેમના પત્નીના દેહાંતના સમાચાર આપતી ચબરખી જ્યારે આપવામાં આવી ત્યારે તેઓ ન્યાયાલયમાં એક સાક્ષીની ઉલટ-તપાસ કરી રહ્યા હતા. બીજાઓના વૃત્તાન્ત પ્રમાણે કે જેમણે તે ઘટના નિહાળી હતી, વલ્લભભાઈએ તે ચબરખી વાંચી તેમના ખીસામાં સરકાવી દીધી અને સાક્ષીની ઉલટ તપાસ ચાલુ રાખી અને તેઓ તે મુકદ્દમો જીતી ગયા. તેમણે બીજાઓને તે સમાચાર મુકદ્દમો પત્યા પછીજ આપ્યા હતા.[૭] વલ્લભભાઈએ પુનઃલગ્ન નહીં કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. તેમણે તેમના બાળકોનો ઉછેર કુટુંબની મદદથી કર્યો તથા મુંબઈ સ્થિત અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં ભણવા મુક્યા હતા. ૩૬ વર્ષની ઉંમરે તેઓ ઈંગ્લેન્ડ ગયા તેમજ લંડનની મિડલ ટેમ્પલ ઈન્ન ખાતે ભરતી થયા. મહાવિદ્યાલયમાં ભણવાનો જરાય અનુભવ ન હોવા છતાં તેમણે ૩૬ મહીનાનો અભ્યાસક્રમ ૩૦ મહીનામાં પતાવી વર્ગમાં પહેલા સ્થાને આવ્યા. ભારત પાછા આવી તેઓ અમદાવાદમાં સ્થાયી થયા તથા શહેરના એક નામાંકિત બૅરિસ્ટર બન્યા. તેઓ યુરોપિય શૈલીના કપડાં પહેરતાં તથા વિવેકી શિષ્ટતા જાળવતા અને તેઓ બ્રિજ રમતના માહેર ખેલાડી પણ થયા. તેમણે એવી મહત્વકાંક્ષા રાખેલ કે જેમાં તેમને પોતાની વકીલાતથી ખુબ પૈસા ભેગા કરી તેમના બાળકોને આધુનિક શિક્ષણ આપવું હતું. તેમની પોતાના મોટા ભાઈ વિઠ્ઠલભાઈ સાથે એક સમજુતી હતી કે જેના થકી તેમના મોટા ભાઈ મુંબઈ પ્રેસિડંસીમાં રાજકારણી તરીકે ઉતરે અને તે સમયે વલ્લભભાઈ ઘરની જવાબદારીઓ પુર્ણ કરે

ગુજરાતનો સત્યાગ્રહ

નરહરિ પરીખ, મોહનલાલ પંડ્યા તથા અબ્બાસ તૈયબજી જેવા કોંગ્રેસી સ્વયંસેવકોના સહયોગ સાથે વલ્લભભાઈએ ખેડા જિલ્લાના ગામે ગામ ફરી ગામવાસીઓના દુ:ખ તથા તકલીફોની નોંધ કરી તેમને બ્રિટિશ સરકારને કર નહીં ભરીને રાજ્યવ્યાપી બળવામાં સહભાગી થવા કહ્યું. તેમણે સંભાવિક મુશ્કેલીઓ વચ્ચે પુર્ણ એકતા તથા ઉશ્કેરણી સામે અહિંસા આચરવાને મહત્વ આપ્યું હતું. તેમને મોટાભાગે પ્રત્યેક ગામમાંથી ઉમળકાભેર પ્રતિસાદ મળ્યો.[૧૩] જ્યારે બળવાનું એલાન થયું અને કર નહીં ભરાયો ત્યારે અંગ્રેજ સરકારે મિલ્કત, તબેલાના પશુઓ તેમજ આખે આખાં ખેતરો જપ્ત કરવા પોલીસ તથા ઘમકી આપવાવાળી પઠાણોની ટુકડીઓ મોકલી. વલ્લભભાઈએ પ્રત્યેક ગામના રહેવાસીઓને તેમની મુલ્યવાન વસ્તુઓ છુપાવવા તથા પોલીસના છાપામાં સ્વરક્ષણમાં મદદ કરી શકે તેવા સ્વયંસેવકોની એક ટોળકી બનાવી હતી. હજારો કાર્યકર્તા તથા ખેડુતોની ધરપકડ કરવામાં આવી, પણ પટેલને બંદી બનાવવામાં ન આવ્યા. બળવાને ભારતભરમાં સહાનુભુતિ તેમજ પ્રસંશા મળવા માંડી અને તે ગુટમાં બ્રિટિશ સરકારની તરફેણ કરવાવાળા રાજનિતિજ્ઞોનો પણ સમાવેશ થયો. બ્રિટિશ સરકાર વલ્લભભાઈ સાથે સમજુતિ કરવા તૈયાર થઈ અને વરસ માટે કર નહીં ભરવા તથા તેનો દર ઓછો કરવા તેણે મંજુર થવું પડ્યું. આ ઘટના બાદ પટેલ ગુજરાતીઓ માટે નાયક તરીકે ઉભરી આવ્યા તથા ભારતભરમાં તેમના વખાણ થયા.[૧૪] ૧૯૨૦માં તેઓ નવ-રચિત ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતીના અધ્યક્ષ તરીકે ચુંટાયા કે જેનો કારભાર તેમણે ૧૯૪૫ સુધી સંભાળ્યો. ગાંધીજીની અસહકાર ચળવળના સમર્થનમાં વલ્લભભાઈએ રાજ્યભરમાં પ્રવાસ કરી ૩ લાખ સભ્યો ભરતી કર્યા તથા રુ.૧૫ લાખનું ભંડોળ ઉભું કર્યું.[૧૫] તેમણે અમદાવાદમાં અંગ્રેજી વસ્તુઓની હોળીઓ કરવામાં મદદ કરી તથા તેમાં પોતાના બધા અંગ્રેજી શૈલીના કપડાઓ નાંખી દીધા. તેમણે પુત્રી મણીબેન તથા પુત્ર ડાહ્યાભાઈ સાથે સંપુર્ણ ખાદી પહેરવાનું ચાલુ કર્યું. ચૌરી ચૌરાની ઘટના બાદ અસહકાર ચળવળને તત્પુર્તી બંધ કરવાના ગાંધીજીના નિર્ણયને પણ વલ્લભભાઈએ સમર્થન આપ્યું. ત્યાર બાદના વર્ષો દરમ્યાન તેમણે ગુજરાતમાં મદિરાપાનના અતિરેક, અસ્પૃશ્યતા તેમજ જાત-પાતના ભેદભાવના વિરોધમાં તથા નારી અધીકારની તરફેણમાં વિસ્તૃત કામ કર્યું. કોંગ્રેસમાં તેઓ સ્વરાજીય ટીકાકારોની વિરુધ્ધમાં ગાંધીજીના દૃઢ સમર્થક રહ્યા. વલ્લભભાઈ ૧૯૨૨, ૧૯૨૪ અને ૧૯૨૭માં અમદાવાદ સુધરાઈના અધ્યક્ષ તરીકે ચુંટાયા હતા અને તેમના કાર્યકાળ દરમ્યાન અમદાવાદને મહત્વની વધારાની વિજળી પુર્તી આપવામાં આવી, ત્યાંની શાળા પદ્ધતિમાં ધરખમ સુધારાઓ થયા અને ત્યાંની જળ-કચરાના નિકાસ વ્યવસ્થામાં આખા શહેરને આવરી લેવાયું. રાષ્ટ્રવાદીઓ દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી શાળાઓ (જે બ્રિટિશ સરકારના નિયંત્રણની બહાર હતી) માં ભણાવતા શિક્ષકોની માન્યતા અને પગાર માટે તેઓ લડ્યા હતાં તથા તેમણે હિંદુ-મુસ્લિમના સંવેદનશીલ મુદ્દાને પણ હાથ ધર્યો હતો.[૧૬] ૧૯૨૭માં થયેલી અનરાધાર વર્ષાને કારણે આવેલા પુરમાં અમદાવાદ શહેર તથા ખેડા જિલ્લામાં થયેલી જાન-માલની તારાજીને પહોંચીવળવા તેમણે સહાયતા અભિયાનનું સંચાલન કર્યું. તેમણે જિલ્લામાં નિરાશ્રીતો માટે કેંદ્રો ખોલ્યા – ખોરાક, દવા તેમજ કપડાંની ઉપલબ્ધી કરાવી આપી તથા સ્વયંસેવકો ઉભા કરી સરકાર તથા જનસમુદાય પાસેથી તાત્કાલિક નાણાં ભેગા કરી આપ્યા.[૧૭]

૧૯૨૩માં જ્યારે ગાંધીજી જેલમાં હતા ત્યારે કોંગ્રેસીઓએ સરદાર પટેલને ભારતીય ધ્વજને નહીં ફરકાવવાના કાયદા સામે નાગપુરમાં સત્યાગ્રહની આગેવાની કરવા કહ્યું. વલ્લભભાઈએ દેશભરમાંથી હજારો સ્વયંસેવકોને એકઠા કરી ધ્વજવંદન આયોજ્યું. તેમણે વાટાઘાટો દ્વારા બંદીઓની મુક્તિ કરાવી તથા રાષ્ટ્રવાદીઓ જાહેરમાં ધ્વજવંદન કરી શકે તેવી ગોઠવણ પણ કરાવી. તે વર્ષ દરમ્યાન પાછળથી વલ્લભભાઈ તથા તેમના કાર્યકરમિત્રોએ મળીને પુરાવા એકઠા કર્યાં કે જેના પ્રમાણે સરકાર ડાકુઓ સામે લડવા માટે વધારાનો કરવેરો નાંખવાની પેરવીમાં હતી તેજ સમય દરમ્યાન પોલીસ બોરસદ તાલુકાના સ્થાનિક ડાકુઓ સાથે મળેલી હતી. ૬૦૦૦થી પણ વધુ લોકો વલ્લભભાઈના ભાષણને સાંભળવા એકઠા થયા હતા અને બિન-જરૂરી તેમજ અનૈતિક ઠરાવેલાં આ વધારાના કરની સામે પ્રસ્તાવિત વિરોધ ચળવળને સમર્થન આપ્યું. વલ્લભભાઈએ હજારો કોંગ્રેસી કાર્યકરોને ભેગા કર્યા તથા આજુબાજુના તાલુકાઓ વચ્ચે સુચનાઓની આપ-લે ચાલુ કરાવી. તાલુકાના દરેક ગામે કર ભરવાનો પ્રતિકાર કર્યો અને સંયુક્ત રહીને જમીન અને મિલ્કતને સરકારના કબ્જા હેઠળ જતા અટકાવી. એક લાંબી લડત બાદ સરકાર વધારાનો કરવેરો પાછો ખેંચવા તૈયાર થઈ. ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે આ લડતમાં વલ્લભભાઈની મુખ્ય ભુમિકા જુદી જૂદી જાત-પાતના લોકોને કે જેઓ ભિન્ન સામાજીક અને આર્થિક પાર્શ્વભૂમિથી સંકળાયેલા, તેમને સાથે લાવી તેમની વચ્ચે સુમેળ તથા વિશ્વાસ બેસાડવાની રહી.[૧૮]

એપ્રિલ ૧૯૨૭માં અમદાવાદ સુધરાઈની તેમની જવાદારીઓમાંથી બહાર નીકળી વલ્લભભાઈ આઝાદીની ચળવળમાં પાછા જોડાયા જ્યારે બારડોલીમાં કપરો દુષ્કાળ પડ્યો હતો અને ભારે કર વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. મોટાભાગનું ગુજરાત દુષ્કાળની ઝપેટમાં આવ્યુ હોવા છતાં આ કર વધારો ખેડા જીલ્લમાં કરેલા પહેલા વધારા કરતા પણ વધુ હતો. ગામવાસીઓના પ્રતિનિધિઓની સાથેની વાતચીત દરમ્યાન તેમને આગામી મુશ્કેલીઓની પુરતી ચેતવણી આપ્યા બાદ તથા અહિંસા અને એકતાની ઉપર પુરતો ભાર મુક્યા પછી તેમણે સત્યાગ્રહની ધોષણા કરી – કર અદાયગીનો પુર્ણ બહીષ્કાર.[૧૯] વલ્લભભાઈએ સંબંધિત વિસ્તારોમાં સ્વયંસેવકો, શિબિરો તથા માહિતીની આપ-લેની ગોઠવણ કરી. ખેડા જિલ્લામાં થયેલા કર બહિષ્કાર સત્યાગ્રહ કરતા પણ આ વખતે વધુ પ્રતિસાદ મળ્યો અને રાજ્યભરમાં સહાનુભુતિક ટેકો આપતા અન્ય સત્યાગ્રહો આયોજાયા. ધરપકડો તથા જમીન-મિલ્કતની જપ્તીઓ થઈ હોવા છતાં સત્યાગ્રહે જોર પકડ્યું. ઓગસ્ટ મહીના સુધીમાં સ્થિતિ તેની ચરમ સિમાએ પહોંચી ગઈ હતી અને ત્યારે મુંબઈ સરકારમાં ફરજ બજાવતા એક સહાનુભુતિક પારસીની મધ્યસ્થતાથી વલ્લભભાઈ સમજુતી માટે રાજી થયાં કે જેના થકી કર વધારો પાછો ખેંચાયો, સત્યાગ્રહની તરફેણમાં જે સરકારી અધિકરીઓએ રાજીનામા આપ્યા હતા તેમની ફરી નિમણુક થઈ તથા જપ્ત કરેલી જમીન-મિલ્કત પરત કરાઈ. આ બારડોલી સત્યાગ્રહ દરમ્યાન તથા તેમાં વિજય મેળવ્યા બાદ વલ્લભભાઈ વધુ ને વધુ લોકોથી ‘સરદાર’ના નામે સંબોધાવા લાગ્યા.[૨૦]

સરદાર પટેલે ભારતના ભાગલા સમયે કહ્યું હતું કે, “કાયરતા એ આપણી નબળાઇ છે, દુશ્મન સામે છપ્પનની છાતી રાખો.” આપણે સહુ જાણીએ છીએ કે કાશ્મીર મુદ્દે સરદાર અને નહેરૂ વચ્ચે મતભેદો હતા. દેશના ભાગલા સમયે જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે સત્તા છોડી ત્યારે લોર્ડ માઉન્ટબેટને કાશ્મીરના મહારાજાને હિંદી સંઘ અથવા પાકિસ્તાનમાંથી એકમાં ભળી જવાની સલાહ આપી હતી રાજા હરિસિંહજીએ તેમની અવગણના કરી હતી. મહારાજાએ પાકિસ્તાન સાથે અમુક કરારો કર્યા પરંતુ વિધિવત જોડાણ ન કર્યું જેથી પાકિસ્તાન ગુસ્સે થયું અને કાશ્મીર સાથેનો તમામ વ્યવહાર અટકાવી દીધો. આ સમયે જીવન-જરૂરી પુરવઠો મેળવવા માટે કાશ્મિર ભારત તરફ વળ્યું અને પાકિસ્તાનને લાગ્યું કે કાશ્મિર તેમનાં હાથમાંથી છુટીને ભારત પાસે સરકી જશે, અને આ ભય હેઠળ પાકિસ્તાને કાશ્મીરની સરહદ ઉપર છમકલાં કરવાની શરૂઆત કરી. ૨૩ ઓકટોબર ૧૯૪૭ના રોજ પાકિસ્તાને મોટાપાયે હુમલો કર્યો અને તેનુ સૈન્ય શ્રીનગરથી આશરે ૬૫ કિ.મી. દૂર સુધી પહોંચી ગયું. આ કટોકટીભરી સ્થિતિમાં મહારાજા હરિસિંહજીએ સરદારનો સંપર્ક સાધ્યો. સરદારતો આવા કોઇપણ આમંત્રણની રાહ જ જોઇ રહ્યા હતા. તેમણે તાબડતોબ મેનનને વિમાનમાં જમ્મુ મોકલ્યા અને મહારાજાએ હિંદી સંઘ સાથેના જોડાણખત ઉપર સહી કરી આપી અને લશ્કરી મદદની માંગણી કરી.સરદાર પટેલને આ સમાચાર મળતાં જ તેમણે લોર્ડ માઉન્ટ બેટન અને નહેરૂ સાથે મસલત કરી હવાઇ માર્ગે લશ્કર કાશ્મીર મોકલ્યું, પાકિસ્તાની સૈન્યએ ૨૬ ઓક્ટોબરને દિવસે શ્રીનગરમાં ઇદ ઉજવીને પોતાનો વિજય જાહેર કરવાનું ફરમાન કરી દીધું હતું, પરંતુ તે સાંજે જ ભારતીય લશ્કરનાં ધાડા ઉતરી પડ્યાં. ઘમાસાણ યુદ્ધ થતા પાકિસ્તાની સૈન્યએ પીછેહઠ કરવી પડી, પરંતુ કાશ્મીર પ્રશ્ને બંને દેશનાં ગવર્નર જનરલો તથા બે વડાપ્રધાનો વચ્ચે કોઈ સમજુતી થઇ શકી નહીં. બંને સરકારોએ કોઈ પણ નિર્ણય લેતાં પહેલાં સામેવાળા લશ્કરને પાછું ખેંચવાની માંગણી કરી, પરંતુ બંનેની હઠના કારણે ત્યાં પણ કોઇ નિર્ણય થઈ શક્યો નહી. લોર્ડ માઉન્ટબેટને બ્રિટિશ વડાપ્રધાનને ‘અંગત મધ્યસ્થી’ માટે પ્રયાસ કરવા વિનંતિ કરી પરંતુ તેમણે એમ કરવાની ના પાડી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘનાં શરણે જવા સુચવ્યું. અંતે લોર્ડ માઉન્ટબેટનની સલાહથી હિંદ સરકારે સંયુકત રાષ્ટ્રસંઘ પાસે કાશ્મીરનો પ્રશ્ન રજૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. આ ઝઘડો બહારની સંસ્થા સમક્ષ લઇ જવાના નિર્ણયથી ગાંધીજી ખુશ નહોતા, તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે, ‘એથી કેવળ વાંદરાનો ન્યાય જ મળશે.

બારડોલી સત્યાગ્રહ

ઈ.સ. ૧૯૨૮

.

પાર્શ્વ ભૂમિ[ફેરફાર કરો]

મહાત્મા ગાંધીએ ભારતના પછાત ક્ષેત્રોના ગરીબ ખેડૂતો પર બ્રિટિશ રાજ અને જમીન દારો દ્વારા થતા અન્યાય સામે બિહારના ચંપારણ અને ગુજરાતના ખેડા જિલ્લામાં આદોલનો કર્યાં હતાં. આ બંને ચળવળની સફળતાને પરિણામે ખેડૂતોને તેમના આર્થિક અને નાગરિક હક્કો મળ્યાં હતા અને ભારતીય જનતામાં એક નવી ચેતનાનો સંચાર થયો હતો.

૧૯૨૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભાએ ગાંધીજીની આગેવાની હઠળ અસહકારની ચળવળ શરૂ કરી હતી. કરોડો ભારતીયો બ્રિટિશ સરકાર વિરુદ્ધ મેદાને ચડ્યાં. તેમણે ન્યાયાલય, સરકારી સેવાઓ, સરકારી શાળાઓ, સરકારી ખિતાબો, બ્રિટિશ કાપડ અને માલ આદિનો બહિષ્કાર કર્યો. સ્વતંત્રતાની લડતના સૈનિકોને સત્યાગ્રહીઓ કહેવાતા. તેમો તાનાશાહી બ્રિટિશ કાયદાઓ વિરુદ્ધ શાંતિપૂર્વક પ્રદર્શન કે તેનો વિરોધ કરતાં અને ભરતની સ્વતંત્રતાની માંગણી કરતાં. આમાં હજારો લાખો લોકોને મારવામાં આવતાં, ત્રાસ અપાતો અને જેલમાં નખાતા.

તે ચળવળ દરમ્યાન ૧૯૨૨માં ચૌરી ચોરા ગામમાં ક્રોધે ભરાયેલા ટોળાએ અમુક પોલીસને મારી નાખ્યાં. આમ આગળ જતા આ આંદોલન હિંસક રૂપ ધારણ કરી શકે છે તેમ લાગતાં ગાંધીજીએ અસહકારની ચળવળ પાછી ખેંચી લીધી. તેમને અટક કરવામાં આવી અને ૬ વર્ષના કરાવાસની સાઅ કરવામાં આવી, પરંતુ તેમને ૧૯૨૪માં છોડી મૂકવામાં આવ્યાં. આ ચળવળમાં ઘણાં લોકોએ સરદાર પટેલને બારડોલીના રાજા નામ આપ્યું.

કટોકટી[ફેરફાર કરો]

૧૯૨૫માં ગુજરાતના બારડોલીમાં પુર આવ્યું અને ભૂખમરો ફેલાયો. આને પરિણામે ખેતી પર અસર પડી અને ખેડૂતોને ખૂબ આર્થિક મુશ્કેલી પડવા લાગી. મુંબઈ ઇલાકામાં દર ૩૦ વર્ષે ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિની તપાસકરી જમીનમહેસુલની આકારણીમાં સુધારો કરવાની રીત પ્રચલિત હતી. બારડોલી તાલુકામાં છેલ્લે ઈ.સ. ૧૮૯૬માં આવી આકારણી કરવામાં આવી હતી. ઈ.સ. ૧૯૨૬માં બિનઅનુભવી અમલદાર દ્વારા ખોટી આકારણી કરી ૨૩ ગામોને ઉપલા વર્ગમાં મૂકી જમીન મહેસુલમાં ૨૨% નો વધારો ઝીંકી દીધો જે અન્યાયી હતો અને આવા અન્યાયી વધારાનો નરહરિ પરીખના અધ્યક્ષપદે નીમેલી સમિતિએ તેને સચોટ પ્રમાણભૂત રદિયો આપ્યો. સરકારે નાગરિક સંગઠનો દ્વારા મુકવામાં આવેલી કર રાહતની અરજીઓને પણ નામંજૂર કરી દીધી. ખેડૂતની સ્થિતી અત્યંત દયનીય હતી. જ્યારે તેમને પોતાને ખાવાના સાંસા હતા ત્યાં કર ભરવા માટે તેમની પાસે પાક કે કોઈ અસ્કાયત ક્યાંથી હોય?[સંદર્ભ આપો]

વિકલ્પોનો વિચાર[ફેરફાર કરો]

ગુજરાતના સામાજીક કાર્યકરો જેવા કે નરહરી પરીખ, રવિ શંકર વ્યાસ અને મોહનલાલ પંડ્યા એ ગામડાઓના સરપંચો અને ખેડૂતો સાથે ચર્ચા કરી ગુજરાતના પ્રમુખ સ્વાતંત્ર્ય સેનાની સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની મદદ લેવાનું નક્કી કર્યું. આની પૂર્વે થયેલી ખેડા જિલ્લાની ખેડૂતોની ચળવળમાં સરદાર પટેલે માર્ગદર્શન કર્યું હતું. તેઓ હાલમાં જ અમદાવાદની નગર પરિષદના પ્રમુખ પણ બન્યા હતાં. સમગ્ર રાજ્યમાં સામાન્ય ગુજરાતીઓ દ્વારા તેમને ખૂબ માનની નજરે જોવાતા હતાં.

પટેલ એ ખેડૂતોને મુક્ત મને ખેડૂતોના શિષ્ટ મંડળને પૂછ્યું કે ક્રાંતિ પરિણામો કેવા હોઈ શકે તેની તેમને જાણ છે કે? જો સહભાગી ગામડાના લોકોની આ ચળવળ માટે એકમતે સહેમતી અને ભાગીદારી હશે તોજ તેઓ તેમનું નેતૃત્વ કરશે. કર ન ભરવાથી તેમની અસ્કાયતો પર કબ્જો થઈ શકે, તેમની જમીન પણ છીનવઈ શકે અને તેમણે જેલમાં પણ જવું પડે. તેઓ સંપૂર્ણ વિનાશને આરે પણ પહોંચી શકે છે. તે વાત તેમણે લોકોને બતાવી. ગામડાના લોકોએ તેમને જણાવ્યું કે કોઈ પણ સંજોગોનો સામનો કરવા તેઓ તૈયાર છે પણ તેઓ સરકારનો અન્યાય સહન નહીં કરે.

ત્યાર બાદ વલ્લભભાઈ પટેલે ગાંધીજીને આ મુદ્દો હાથ લેવા જણાવી. જે વાત સરદાર પટેલે પૂછી હતી તેજ વાત ગાંધીજીએ તેમને પૂછી અને સરદાર પટેલે આત્મવિશ્વાસ સાથે તેનો જવાપ આપતાં ગાંધીજીએ આગળ વધાવા આશીર્વાદ આપ્યાં. એક વાત પર સહેમતી રહી કે રાષ્ટ્રીય મહાસભા કે ગાંધીજી સીધી રીતે આ ચળવળમાં શામિલ થશે નહી અને આ ચળવળનો સંપૂર્ણ મદાર અને દાયિત્વ બારડોલી તાલુકાના લોકોની રહેશે.

ચળવળ[ફેરફાર કરો]

સૌ પ્રથમ સરદાર પટેલે મુંબઈના ગવર્નરને આપેલ પ્રાકૃતિક વિપદાઓને કારણે કરવેરામાં રાહત માંગતો પત્ર લખ્યો. પણ ગવર્નરે તે પત્રની અવગણના કરી અને ઉલટા કર જમા કરવાની તારીખની ઘોષણા કરી.

વલ્લભભાઈએ તા. ૧૨-૦૨-૧૯૨૮ થી સત્યાગ્રહની આગેવાની લીધી. વલ્લભભાઈએ બારડોલી જઈ મુખ્ય કાર્યકરોની છાવણી ઊભી કરી અને દરેકના વિભાગપતિ નીમ્યા. મોહનલાલ પંડ્યા, રવિશંકર મહારાજ, સુમંત મહેતા, જુગતરામ દવે, ડો.ચન્દુલાલ દેસાઈ(છોટે સરદાર), બળવંતરાય મહેતા, કલ્યાણજી કુવરજી વગેરે કાર્યકરોએ લડતના મોરચા સાંભળ્યા. “સત્યાગ્રહ પત્રિકા” નિયમિત પ્રગટ કરવાની જવાબદારી જુગતરામ કાકા, પ્યારેલાલ, ચીમનલાલ ભટ્ટ અને મગનભાઈ દેસાઈએ સાંભળી. વલ્લભભાઈના જુસ્સાદાર અને હિમંતભર્યા ભાષણોથી ખેડૂતોમાં શુરાતન પ્રગટ્યું. જમીનો અને મિલકતો જપ્ત થવા છતાં ખેડૂતોએ ખમીર જાળવ્યું. દેશભરના લોકોએ “બારડોલી દિન” ઉજવીને ખેડૂતો પ્રત્યે સહાનુભુતિ દર્શાવી.

ત્યાર બાદ સરદાર પટેલે બારડોલી તાલુકાના સૌ ખેડૂતોને કર ન ભરવાની સલાહ આપી. પરીખ, વ્યાસ અને પંડ્યાની મદદ વડે તેમણે સમગ્ર બારડોલીને નાના બવિભાગમં વહંચી દીધો અને દરેક ભાગમાં સ્વયંસેવકો ફાળવ્યા. આ સાથે સરકારી અધિકારીઓની હાલ ચાલ પર નજર રાખવા તેમણે સરકાર થી નજીક હોય તેવા ગુજરાતી કર્યકરો પણ ગોઠવ્યા.

આ બધાથી ઉપર વલ્લભભાઈએ સૌ ખેડૂતોને અહિંસક રહેવા ખાસ ચેતવણી આપી અને સરકારી અધિકારી દ્વારા કોઈ પણ પ્રકારજો દમન કરતાં કોઈ પણ પ્રતિઘાત ન કરવા જણાવ્યું. તેમણે ખેડૂતોને ખાત્રી આપી કે માત્ર કર માફી જ નહી પણ જ્યં સુધી ખેડૂતોને તેમની જપ્ત કરેલી જમીન પાછી નહીં મળે ત્યાં સુધી આંદોલન ચાલુ રહેશે.

બારડોલીના ખેડૂતોને સમગ્ર ગુજરાતના સાથીઓ તરફથી ટેકો મળ્યો. ઘણાં ખેડૂતોએ તેમની મિલ્કત આદિ તેમના સગા સંબંધીઓ પાસે સંતાડી દીધી હતી. રાજ્યના અન્ય લોકો તરફથી તેમને આર્થિક મદદ અને જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ મળી હતી. પણ સરદાર પટેલે ગુજરાત અને બહારના અન્ય લોકો દ્વારા સાંત્વન વિરોધ શરૂ કરવાની સાફ મનાઈ કરી.

સરકરે જાહેરાત કરી કે તે આ ચળવળને દાબી દેશે. ખેડૂતોની જમ્નીન મિલ્કત જપ્ત કરવા અને ડરાવવા માટે કરવેરાના ઈન્સપેક્ટર સાથે વાયવ્ય ભરતમાંથેએ પઠાણની ટોળીઓને મોકલવામાં આવ્યાં. પઠાણો અને કલેક્ટરના માણસો લોકોના ઘરોમાં બળજબરીથી ઘૂસી જતાંઅ ને તેમની વસ્તુઓ અને ઢોર પણ લઈ જતાં.

સરકારે ખેડૂતોની જમીન અને ઘરોની લીલામી શરૂ કરી, પણ ગુજરાત કે ભારતમાંથી એક પણ માણસ તેમાં ભાગ લેવા આગળ આવ્યો નહીં. સરદાર પટેલે સ્થિતી પર નજર રાખવા દરેક ગામમાં સ્વયં સેવકો નીમ્યા હતાં. જેવા કોઈ ગામમાં અધિકારીઓ લીલામી માટે આવતાં જોતા કે સ્વયં સેવકો બ્યુગલ વગાડતા. તે સાંભળી ખેડૂતો ગામ છોડીને આસપાસના જંગલમાં સંતાઈ જતાં. અધિકારીઓને સંપૂર્ણ ગામ ખાલી મળતું. અને કયું ઘર કોની માલિકીનું છે તેની તેમને ક્યારે પણ ખબર પડતી નહીં.

તેમ છતાં મુંબઈ ના અમુક અમીર લોકો જમીન ખરીદવા માટે આવ્યાં હતાં. અને એક ગામે કર વેરો ભર્યો હોવાનું પણ નોંધાયું છે. તે ગામ સામે સંપૂર્ણ સામાજિક બહિષ્કાર શરૂ કરાયો અને તેમની સાથે લોકોએ સંબંધ તોડી નાખ્યાં.

મુંબઈ અન્મે ભારતની અન્ય સ્થળોના વિધાન મંડળો (legislative councils) ના સભ્યો ખેડૂતો પર કરાયેલ અત્યાચારને કારણે ક્રોધે ભરાયા હતાં. ભારતીય સભ્યોએ તેમના પદ પરથી રાજીનામા આપ્યાં અને ખેડૂતોને ટેકો જાહેર કર્યો. સરકારની પ્રખર નિંદા થઈ. બ્રિટિશ રાજના કાર્યાલયોએ જ પોતે સરકરનો વિરોધ કર્યો.

ગાંધીજી “નવજીવન” માં લેખો લખીને દોરવણી આપતા, રવિશંકર મહારાજ, શિવાનંદજી, અમૃતલાલ વગેરેને કેદની સજા કરવામાં આવી સરકારના જુલ્મોએ માંઝામુકી ત્યારે પટેલ-તલાટીઓના રાજીનામાં પાડવા લાગ્યા. લડત ના ખર્ચને પહોચી વળવા વલ્લભભાઈએ ફાળાની ટહેલ નાખતા નાણાનો વરસાદ વરસ્યો.

કોંગ્રેસનું નેતૃત્ત્વ

મૌલાના આઝાદ, સરદાર પટેલ (ડાબી બાજુથી ત્રીજા, અગ્રભૂમિમાં), તથા અન્ય કોંગ્રેસીઓ, વર્ધામાં

જ્યારે ગાંધીજીએ દાંડીસત્યાગ્રહ ચાલુ કર્યો ત્યારે સરદારની રાસ ગામમાંથી ધરપકડ કરી તેમની ઉપર સાક્ષી, વકીલની કે પત્રકારોની ગેરહાજરીમાં મુકદમો ચલાવવામાં આવ્યો. પહેલા સરદાર અને ત્યાર બાદ ગાંધીજીની ધરપકડથી સત્યાગ્રહે વધુ જોર પકડ્યું અને જ્યાં સુધી બન્નેને છોડવામાં નહીં આવ્યા ત્યાં સુધી ગુજરાતના જિલ્લાઓએ કર વિરોધી ચળવળ ચલાવી.[૨૨] જેલમાંથી છુટ્યા બાદ સરદાર વચગાળાના કોંગ્રેસ પ્રમુખ બન્યા પણ તરતજ મુંબઈમાં એક સરઘસની આગેવાની કરતી વખતે તેમની પાછી ધરપકડ કરવામાં આવી. ગાંધી-ઇરવિન કરાર પર સહી થયા બાદ સરદારને કોંગ્રેસના ૧૯૩૧નાં કરાચી અધિવેશનમાં પ્રમુખ તરીકે ચુંટવામાં આવ્યા કે જ્યાં કોંગ્રેસે સમજુતીની બહાલી કરી જેના પ્રમાણે તે મુળભુત હક્કો અને માનવીય સ્વતંત્રતાઓ, બિનસાંપ્રદાયિક દેશ માટેની કલ્પના તથા ન્યૂનતમ વેતનની બહાલી અને અસ્પૃશ્યતા તથા ખેતગુલામીને નાબુદ કરવા પ્રત્યે કટીબદ્ધ રહેશે. સરદાર તેમના હોદ્દોનો ઉપયોગ કરી ગુજરાતના ખેડુતોની જપ્ત થયેલી જમીન પરત અપાવવાનું આયોજન કરી આપ્યું.[૨૩] લંડનની ગોળમેજી પરીષદ નિષ્ફળ નીવડતા વેંત આઝાદી માટેની ચળવળને પુન: જોર મળ્યું અને જાન્યુઆરી ૧૯૩૨માં ગાંધીજી તેમજ સરદારની ધરપકડ કરી તેમને યરવડાં જેલમાં રાખવામાં આવ્યા. તેમના જેલવાસ દરમ્યાન સરદાર અને ગાંધીજી વચ્ચે સ્નેહ, વિશ્વાસ તથા નિખલાસતાનો બંધન બંધાયો કે જેને મોટાભાઈ – ગાંધીજી અને તેમના નાના ભાઈ સરદાર વચ્ચેના બંધુત્વ તરીકે વર્ણવી શકાય. ગાંધીજી સાથે થતી સરદારની અવારનવાર દલીલો છતાં તેમને ગાંધીજીની સહજ વૃત્તિ તથા આગેવાની પ્રત્યે માન હતું. જેલવાસ દરમ્યાન બન્ને રાષ્ટ્રીય તેમજ સામાજીક મુદ્દાઓ ઉપર ચર્ચા કરતા, હિંદુ મહાકાવ્યો વાંચતા તથા વિનોદી ટુચકાઓ કહેતા. ગાંધીજીએ તેમને સંસ્કૃત ભાષા પણ શિખવી હતી. ગાંધીજીના સચિવ મહાદેવ દેસાઈ બન્ને વચ્ચેની વાર્તાલાપની વિસ્તૃત નોંધ રાખતા.[૨૪] હરીજનોને વેગળા અપાયેલા મતદારમંડળના વિરોધમાં ગાંધીજી જ્યારે આમરણ ઉપવાસ ઉપર ઉતર્યા ત્યારે સરદારે તેમની દેખરેખ કરી હતા તથા પોતે પણ અન્નનો ત્યાગ કરી તેમાં જોડાયા હતા.[૨૫] પછીથી સરદારને નાસિક જેલમાં ખસેડવામાં આવ્યા કે જ્યાં ૧૯૩૪માં તેમનાં મોટાભાઈ વિઠ્ઠલભાઈના દેહાંત બાદ તેમની અંતિમક્રિયામાં ભાગ લેવા બ્રિટિશ સરકારે સરદારને થોડા દિવસો માટે મુક્ત કરવાની તૈયારી દાખવી હોવા છતા તેમણે તે સ્વીકારી ન હતી. ૧૯૩૪ અને ૧૯૩૭માં સરદારે અખિલ ભારતીય ચુંટણી માટેના કોંગ્રેસી પ્રચારનું નેતૃત્વ કર્યું હતું કે જેમાં તેઓએ નાણાં એકઠા કરાવ્યા, ઉમેદવારોની પસંદગી કરી તથા મુદ્દાઓ અને પ્રતિસ્પર્ધિ તરફ કોંગ્રેસના વલણને નિશ્ચિત કર્યું.[૨૬] પોતે ચુંટણીમાં ઉભા ન હોવા છતાં તેમણે અન્ય કોંગ્રેસીઓને પ્રાંતિય તેમજ રાષ્ટ્રીય ચુંટણી જીતવામાં માર્ગદર્શન પુરું પાડ્યું હતું. હરસ માટેની શસ્ત્રક્રિયા કરાવ્યા છતાં ૧૯૩૭માં તેમણે બારડોલીમાં પ્લેગ તથા દુષ્કાળના અતિક્રમણ સામેના રાહતના કાર્યોમાં માર્ગદર્શન આપ્યું. તેમણે ચુંટણીમાં જીતેલા કોંગ્રેસી મંત્રીઓને માર્ગદર્શન આપવાનું ચાલુ રાખ્યું કે જેનાથી પાર્ટીમાં શિસ્ત જળવાઈ રહી. સરદારને ડર હતો કે અંગ્રજો ચુંટાયેલા કોંગ્રેસીઓ વચ્ચે મતભેદો ઉભા કરવામા કસર બાકી નહીં રાખે કે જેના લીધે પુર્ણ સ્વરાજના ધ્યેય ઉપરથી ચુંટાયેલા કોંગ્રેસીઓનું ધ્યાન હટી જાત.[૨૭] ૧૯૩૬ના કોંગ્રેસ અધિવેશન દરમ્યાન નેહરુની સમાજવાદને અપનાવાની ઘોષણાની વિરુધ્ધ તેમના નેહરુ સાથે મતભેદો ઉભા થયા. ૧૯૩૮માં, ત્યારના કોંગ્રસ પ્રમુખ સુભાષચંદ્ર બોઝના ગાંધીજીની અહીંસાને લગતા સિદ્ઘાંતોથી વિમુખ થવાના પ્રયત્નોનો સરદારે બીજા કોંગ્રેસીઓ સાથે મળીને વિરોધ કર્યો. તેઓ બોઝને સરમુખત્યારશાહ તથા પાર્ટી ઉપર વધુ વર્ચસ્વ સાધવાની ઈચ્છા ધરાવતા હોય તેમ માનતા. સરદારે વરિષ્ઠ કોંગ્રેસી નેતાઓને લઈ વિરોધ દર્શાવ્યો કે જેના લીધે બોઝે રાજીનામું આપવું પડ્યું હતુ. પણ બોઝના સમર્થકો, સમાજવાદીઓ તથા બીજા કોંગ્રેસીઓ પાસેથી તેમણે ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો કે જેમના પ્રમાણે પટેલ પોતે ગાંધીજીના સત્તાધિકારને બચાવવા સરમુખત્યારની જેમ વર્તી રહ્યા હતા.

ભારત છોડો આંદોલન

આઝાદ, પટેલ તથા ગાંધી એઆઈસીસી ની એક સભા દરમ્યાન મુંબઈમાં, ૧૯૪૦

જ્યારે બીજું વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું ત્યારે ગાંધીજીના મતની વિરુદ્ધ જઈ સરદારે કેન્દ્રીય તથા પ્રાંતિય ધારાસભામાંથી કોંગ્રેસના નીકળી જવાના નેહરુના નિર્ણયનું સમર્થન કર્યું હતું તથા ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીની એ પહેલ કે જેના પ્રમાણે જો અંગ્રેજ સરકાર યુદ્ધ પછી જો તરતજ લોકશાહીની સરકાર સ્થાપવા તૈયાર હોય તો કોંગ્રેસ તેનુ પુર્ણ સમર્થન યુદ્ધ દરમ્યાન આપે, તે પહેલને પણ ટેકો આપ્યો હતો.

ગાંધીજીનો યુદ્ધ સામે નૈતિક વિરોધ હવાથી તેમણે અંગ્રેજ સરકારને કોઈપણ જાતનો ટેકો આપવાની તરફેણમાં ન હતા, જ્યારે સુભાષચંદ્ર બોઝે અંગ્રેજોની સામે લશ્કરી મોર્ચો બાંધ્યો હતો. અંગ્રેજોએ રાજગોપાલાચારીની પહેલ ઠુકરાવી દીધી ને સરદારે પાછી ગાંધીજીની આગેવાની સ્વીકારી.[૨૮] તેઓ ગાંધીજીએ આપેલા વ્યક્તિગત અસહકારની હાકમાં સહભાગી થયા અને ૧૯૪૦માં તેમની ૯ મહીના માટે ધરપકડ કરવામાં આવી. તેમણે ૧૯૪૨માં ક્રિપ્સ મિશનને આપેલી સુચનાઓનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. આ દરમ્યાન જેલમાં તેમનું ૯ કિલો જેવું વજન ઘટ્યું હતું શરુઆતમાં જ્યારે નેહરુ, રાજગોપાલાચારી તેમજ મૌલાના આઝાદએ અંગ્રેજોને ભારત છોડાવવા માટે ગાંધીજીની ભારત છોડોની હાકાલની ટીકા કરી હતી ત્યારે સરદાર તેના ઉત્સાહી સમર્થક હતા. તેમની દલીલ હતી કે જેમ અંગ્રેજોએ સિંગાપુર તથા બર્મામાંથી પિછેહઠ કરી હતી તેમજ તેઓ ભારતમાંથી પણ કરશે અને ભારત છોડોની શરુઆત તુરંત થવી જોઈએ.[૨૯] અંગ્રેજો તુરંત ભારત છોડીને નહી જાય તે વાતથી વાકેફ હોવા છતાં સરદાર ખુલ્લા બળવાની તરફેણમાં હતા કારણકે તેમને એમ હતું કે વિશ્વયુદ્ધ પ્રત્યેના અલગ અલગ અભિગમોમાં વહેચાએલાં લોકોને આવો બળવો ઉત્તેજીત કરી એકજુટ કરશે. તેમના મતે ખુલ્લા બળવાનો એક ફાયદો એ પણ હતો કે તેનાથી અંગ્રેજ સરકારે માનવું પડત કે તેમના રાજનું ભારતમાં કોઈ સમર્થન ન હતું તથા તેમણે ભારતીયોને સત્તા સોંપવાનું કામ ઝડપથી ચાલુ કરી દેવું જોઈએ.[૩૦] બળવામાં પોતાનો પુર્ણ વિશ્વાસ હોવાથી જો તેને કોંગ્રેસ તરફથી સમર્થન ન મળે તો સરદારે કોંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપવાની ઈચ્છા પણ દર્શાવી હતી.[૩૧] ગાંધીજીએ અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતી ઉપર બળવાને સ્વીકૃતી આપવા દબાણ કર્યુ કે જેના પરીણામે સમિતીએ 7 ઓગસ્ટ 1942માં અસહકાર ચળવળને મંજુરી આપી હતી. જેલવાસ દરમ્યાન તેમની તબીયત કથળી હોવા છતાં સરદારે ભારતભરમાં મોટા જન સમુદાયોને લાગણીશીલ ભાષણો આપ્યા હતા[૩૨] કે જેમાં તેમણે લોકોને કર નહી ભરીને અસહકાર ચળવળમાં સામેલ થવા તથા મોટાપાયે ધરણા આયોજી સનદી સેવાઓને ઠપ કરવા કહ્યું હતું. તેમણે નાણાં એકઠા કર્યા તથા રાષ્ટ્રીય નેતાઓની ધરપકડનાં ભય સામે બીજી હરોળના સંચાલકો ઉભા કર્યા.[૩૩] ૭મી ઓગસ્ટે સરદારે મુંબઈની ગોવાળીયા ટેંક મેદાનમાં ૧૦૦૦૦૦ લોકોની સામે ભાષણ કરતા કહ્યુ હતું:

“બર્માના ગવર્નર લંડનમાં શેખી હાંકે છે કે તેઓ બર્મામાં બધુ ધુળમાં મળી ગયા બાદજ ત્યાંથી નિકળ્યા હતા, તો શું તમે અમને પણ એજ વચન આપો છો?… તમે તમારા રેડીયો પ્રસારણ તથા છાપાઓમાં બર્મામાં સ્થપાયેલી સરકારને જાપાનીઓની કઠપુતળી તરીકે ઓળખાવો છો? તો તમારી દિલ્હીની સરકાર કેવી છે? જ્યારે યુદ્ધની મધ્યમાં ફ્રાંસ નાઝીઓની સામે હારી રહ્યું હતું ત્યારે શ્રી ચર્ચીલે ઈંગલેન્ડ સાથે તેના સમન્વયની દરખાસ્ત મુકી. અને તે દરખાસ્ત તો અલબત પ્રેરિત રાજનિતીજ્ઞતાનો દાખલો હતો. પણ જ્યારે ભારતની વાત આવે છે ત્યારે? નહીં નહીં! યુદ્ધ ગાળા દરમ્યાન બંધારણીય ફેરફારો? તે બાબતમાં વિચારી પણ ન શકાય… આ વખતનું ધ્યેય જાપાનીઓના આવ્યા પહેલા ભારતને આઞાદ કરાવવાનો તથા જો તેઓ આવે તો તેમને લડત આપવા તૈયાર રહેવાનો છે. તેઓ (અંગ્રેજો) નેતાઓને પકડી લેશે, બધા નેતાઓને પકડી લેશે. અને ત્યાર બાદ અહિંસાની હદમાં રહીને સૌથી વધુ પ્રયત્ન કરવાનું કર્તવ્ય પ્રત્યેક ભારતીયનું રહેશે.. બદા સ્ત્રોત્ર વપરાવા જોઈએ, કોઈ પણ હથિયાર બાકી ન રહેવું જોઈએ. આ તક જીવનભરમાં એકજવાર આવે તેવી બની રહેશે.”[૩૪]

ઇતિહાસકારોનુ માનવું છે કે પ્રસ્તાવિત બળવાને શંકાની નજરે જોનારા રાષ્ટ્રવાદીઓને ઉત્તેજીત કરવામા સરદારનું આ ભાષણ જ કારણભુત થઈ રહ્યું હતું. તેમજ આ ગાળા દરમ્યાન સરદારના સંઘટન કાર્યને ઇતિહાસકારોએ ભારતભરમાં બળવાને સફળ બનાવવા પછાળનું મુખ્ય કારણ માન્યું.[૩૫] 9મી ઓગસ્ટે સરદારની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમને સંપુર્ણ કોંગ્રસ કાર્યકરી સમિતીની સાથે ૧૯૪૨થી ૧૯૪૫ સુધી અહમદનગર કિલ્લાના કારવાસમાં બંદી તરીકે રાખવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં તેઓ કપડાં કાંતતા, બ્રિજની રમત રમતા, મોટી સંખ્યામા પુસ્તકો વાંચતા, લાંબા ગાળા સુધી ચાલવા જતા તથા બગીચામાં કામ કરતા. બહારના સમાચારો તથા ગતીવિધીઓમાં થતા વિકાસની રાહ જોતા જોતા તેઓએ તેમના સહકાર્યકરોને ભાવનાત્મક ટેકો પુરો પાડ્યો.[૩૬] મહાદેવ દેસાઈ તથા કસ્તુરબાના દેહાંતના સમાચાર સાંભળી તેઓ ખુબ દુભાયા હતા.[૩૭] સરદારે તેમના પુત્રીને એક કાગળમાં લખ્યું હતું કે તેઓ તેમજ તેમના સહકાર્યકરો “પુર્ણ શાંતિનો” અનુભવ કરી રહ્યા હતા કારણકે તેમણે ”પોતાની ફરજ” પુર્ણ કરી હતી.[૩૮] આંદોલનને અન્ય રાજકીય પક્ષોનો વિરોધ તેમજ અંગ્રોજ સરકારે આંદોલનને દાબવા માટે અપનાવેલા કઠોર વલણ છતા, વાઇસરોયે વિંસ્ટન ચર્ચીલને મોકલાવેલા એક તાર પ્રમાણે ભારત છોડો આંદોલન “૧૮૫૭ના બળવા બાદ સૌથી ગંભીર બળવો હતો”. એક લાખથી વધુ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી તથા હજારો લોકો પોલીસ દ્વારા કરવામા આવેલા ગોળીબારીમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. હડતાળો, ધરણા તથા અન્ય ક્રાંતીકારી ગતીવિધીઓ ભારતભરમાં ઉગી આવી હતી.[૩૯] ૧૫ જુન ૧૯૪૫માં જ્ચારે સરદારને મુક્ત કરવામા આવ્યા ત્યારે તેમણે જાણ્યું કે અંગ્રેજો ભારતીયોને સત્તા સોંપવાના પ્રસ્તાવ ઉપર કામ કરી રહ્યા હતા.

સ્વતંત્રતા, એકીકરણ તથા ગાંધીજીની ભૂમિકા

૧૯૪૬માં કૉંગ્રેસ પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં સરદારે નેહરુની તરફેણમાં પોતાની ઉમેદવારી પાછી ખેંચી હતી. આ ચૂંટણીની મહત્તા એ હતી કે એમાં ચૂંટાઈ આવનારા પ્રમુખ, સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ સરકારના નેતા બનવાના હતા. જ્યારે ગાંધીજીએ ૧૬ રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ તથા કૉંગ્રેસને યોગ્ય ઉમેદવાર નીમવા જણાવ્યું ત્યારે ૧૬ માંથી ૧૩ પ્રતિનિધિઓએ સરદારનું નામ સુચવ્યું હતું. છતાં ગાંધીજીની ઈચ્છાને માન આપી સરદારે ભારતના પહેલા પ્રધાનમંત્રી બનવાની તક જતી કરી હતી. ગૃહમંત્રીની ભૂમિકામાં તેમણે કેંદ્રીય-તંત્ર હેઠળ ભારતનું એકીકરણ કર્યું, પણ માત્ર નેહરુને કારણે જમ્મુ કાશ્મીરનું પુર્ણ સમન્વય બાકી રહી ગયું. નેહરુના કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા બાદ, સરદારે ભારતની સંવિધાન સભાની સામાન્ય ચૂંટણી માટે કૉંગ્રેસની તૈયારીઓને દીશા આપવા માંડી. ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસે હિંદુ મતદાર મંડળમાંથી બહુમતીની બેઠકો જીતી, પણ મુસ્લિમ મતદાર મંડળમાંથી મોહમ્મદ અલી જીન્નાના નેતૃત્વ હેઠળ મુસ્લિમ લીગને બહુમતીની બેઠકો મળી. મુસ્લિમ લીગે 1940માં પાકીસ્તાન માટેની માંગણીની ધોષણા કરી હતી તથા તેઓ કૉંગ્રેસના તીવ્ર ટીકાકાર હતા. સિંધ, પંજાબ તથા બંગાળને બાદ કરતા, કે જ્યા તેમણે બીજા પક્ષો સાથે ગઠબંધન કરી સરકાર બનાવી, બીજા બધા પ્રાંતોમાં કૉંગ્રેસે બહુમતીથી સરકાર બનાવી.

કૅબિનેટ મિશન તથા વિભાજન

જ્યારે અંગ્રેજ મિશને સત્તા સોંપણી માટે બે અલગ યોજનાઓ સુચવી ત્યારે તે બન્ને યોજનાઓનો કૉંગ્રેસમાં વિરોધ થયો. ૧૬ મે ૧૯૪૬ની યોજનાના પ્રસ્તાવ પ્રમાણે છુટ્ટા રાજ્યોનો સંઘ, કે જેમાં દરેક પ્રાંતને વિસ્તૃત સ્વાયત્તતા આપવામાં આવે તથા પ્રાંતોનું સામૂહીકરણ ધાર્મિક બહુમતીના આધારે કરવામાં આવે, તેવું સૂચવવામાં આવ્યું હતું. ૧૬ જૂન ૧૯૪૬ની યોજનાનાં પ્રસ્તાવ પ્રમાણે ભારતનું વિભાજન ધાર્મિકતાનાં આધારે કરવામાં આવે તથા ૬૦૦ રજવાડાઓને પૂર્ણ સ્વતંત્રતા કે પછી બેમાંથી કોઈ પણ એક રાજ્ય સાથે જોડાઈ જવાનો વિકલ્પ આપવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. મુસ્લિમ લીગે બન્ને યોજનાઓને માન્યતા આપી હતી, જ્યારે કૉંગ્રેસે ૧૬ જૂનની યોજનાનો સજ્જડપણે અસ્વીકાર કર્યો. ૧૬ મેની યોજનાની ટીકા કરતા ગાંધીજીએ તેને અંતગર્તરુપે વિભાજનાત્મક વર્ણવી હતી, આમ છતાં સરદારને જાણ હતી કે જો કૉંગ્રેસ તે યોજનાનો પણ અસ્વીકાર કરશે તો માત્ર મુસ્લિમ લીગને સરકાર બનાવવાનું આમંત્રણ આપવામાં આવશે અને તેથી સરદારે કૉંગ્રેસ કાર્યકારી સમિતિને ૧૬ મેની યોજનાને મંજૂરી આપવા રાજી કરવા માટે મહેનત કરવા માંડી હતી. તેમણે અંગ્રેજ રાજદુતો, સર સ્ટ્રેફ્રોડ ક્રિપ્સ તથા લોર્ડ પૅથીક લોરેન્સ સાથે મંત્રણા કરીને તેમની બાંહેધરી મેળવી હતી કે સામૂહીકરણની જોગવાઈને લગતા કોઈપણ નક્કર પગલાં ભરવામાં નહીં આવે અને તેજ સમયે તેમણે નેહરુ, રાજેન્દ્રપ્રસાદ તેમજ રાજગોપાલાચાર્યને ૧૬ મેની યોજનાને મંજૂરી આપવા તૈયાર કરી લીધા. જ્યારે મુસ્લિમ લીગે ૧૬ મેની યોજના માટે પોતાની મંજુરી પાછી ખેંચી લીધી ત્યારે વાઇસરોય લોર્ડ વૅવલે કૉંગ્રેસને સરકાર બનાવવા માટેનું આમંત્રણ મોકલ્યું. નેહરુની પ્રમુખતા હેઠળ, કે જેમને વાઇસરોયની કારોબારી સમિતિના ઉપ-પ્રમુખ તરીકે નિમવામાં આવ્યા હતા, સરદારે ગૃહ બાબતો તથા માહિતી ને પ્રસારણ વિભાગોની દોરવણી સંભાળી હતી. તેઓ ૧, ઔરંગઝેબ રોડ, દિલ્હી ખાતે આવેલા સરકારી મકાનમાં રહેવા ગયા કે જ્યાં તેઓ ૧૯૫૦માં તેમાના દેહાંત પર્યંત રહ્યાં.

સરદાર પટેલ એવા જુજ કૉંગ્રેસી નેતાઓમાંના એક હતા કે જેમણે ભારતના ભાગલાને મહમ્મદ અલી જીન્નાના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલેલી મુસ્લિમ અલગાવવાદની ચળવળના ઉપાય તરીકે અપનાવી લીધો હતો. જીન્ના દ્વારા આયોજાયેલા ‘ડાયરેક્ટ ઍકશન ડૅ’ તેમને ખુબજ ધૃણાસ્પદ લાગ્યો હતો કે જેનાથી દેશભરમાં સાંપ્રદાયીક હિંસા વિફરી હતી, તેમજ બંધારણીયતાના આધારે હિંસા બંધ કરાવવાની તેમની ગૃહ ખાતાંની યોજનાને જ્યારે વાઇસરોયે તેમનો મતાધિકાર વાપરીને અમલમાં મુકાતા રોકી ત્યારે સરદાર ખુબ રોષે ભરાણા હતા. તેમણે મુસ્લિમ લીગના મંત્રીઓને સરકારમાં ભાગ આપવા, તેમજ કૉંગ્રેસની મંજૂરી વિના સામૂહીકરણની જોગવાઈની પરત માન્યતા આપવાના વાઇસરોયના નિર્ણયની આકરી ટીકા કરી હતી. મુસ્લિમ લીગે સરકારમાં આવ્યા પછી જ્યારે વિધાનસભાનો બહિષ્કર કર્યો તથા ૧૬ મેની યોજનાનો અસ્વીકાર કર્યો ત્યારે સરદાર ખુબ રોષે ભરાયા હોવા છતાં તેમને એ વાતની જાણ હતી કે જીન્નાને મુસ્લિમોનો લોકપ્રિય ટેકો હતો અને જીન્ના સાથે કે પછી રાષ્ટ્રવાદીઓની સાથે ખુલ્લા સંઘર્ષમાં ઉતરવાથી હિંદુ-મુસ્લિમ વચ્ચે આન્તરવિગ્રહની વિનાશક પરિસ્થિતિ ઉભી થવાની શક્યતા હતી. સરદારના મત પ્રમાણે જો વિભાજીત તેમજ નબળી સરકાર અસ્તિત્વમાં હોત તો તેનાથી ભારતના વધુ ભાગલા પડવા તેમજ ૬૦૦ રજવાડાઓને પોતપોતની સ્વાત્રંતતા મેળવવા માટે વધુ પ્રોત્સાહનરુપ નીવડી હોત.[૪૦] ડિસેંબર ૧૯૪૬ થી જાન્યુઆરી ૧૯૪૭ની વચ્ચેના મહીનાઓ દરમ્યાન તેઓએ સરકારી સનદી વી. પી. મેનનના સુચન પ્રમાણે તેમની સાથે મળીને મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાંથી પાકિસ્તાનું નિર્માણ કર્યું. જાન્યુઆરી તેમજ માર્ચ ૧૯૪૭માં પંજાબ તેમજ બંગાળમાં થયેલા કોમી રમખાણે તેમને વિભાજનના નિર્ણયની આધારભુતતાની વધુ ખાતરી કરાવી. પંજાબ તેમજ બંગાળના હિંદુ બહુમતીવાળા ક્ષેત્રોનો પણ પાકિસ્તાનમાં સમાવેશ કરવામાં આવે તેવી જીન્નાની માંગણીનો સખત વિરોધ સરદારે કર્યો હતો તથા તે પ્રાંતોના ભાગલા કરાવી તેમને પાકિસ્તાનમાં જોડાતા અટકાવ્યા હતા. પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા માટે સરદારે દેખાડેલી નિર્ણાયક્તાએ તેમના માટે ભારતીય જનસમુદાયમાંથી ઘણા ચાહકો જીતી આપ્યા કે જેઓ મુસ્લિમ લીગના કરતૂતોથી કંટાળી ચુક્યા હતા, છતાં ગાંધી, નેહરુ, બિનસાંપ્રદાયિક મુસ્લિમો તેમજ સમાજવાદીઓના મતે તે બાબતમાં તેમણે ઉતાવળ કરવા માટેની ટીકા મેળવી હતી. જ્યારે લોર્ડ લુઈ માઉન્ટબેટને આ પ્રસ્તાવની ૩જી જુન ૧૯૪૭ના દિવસે ઘોષણા કરી ત્યારે સરદારે તેને મંજુરી આપી તેમજ નેહરુ અને બીજા કૉંગ્રેસી નેતાઓને પણ તેમ કરવા મનાવ્યા હતા. ભાગલાની યોજના બાબત ગાંધીજીની ગહન વેદનાની લાગણીની તેમને જાણ હોવાથી તેમણે ગાંધીજી સાથે ખાનગી મુલાકાતો દરમ્યાન સંભવિત કૉંગ્રેસ-મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેની વાસ્તવિક બિનકાર્યક્ષમ સંધી, વધતી હિંસા તેમજ આન્તરવિગ્રહના ડર વિષે નિખાલસ ચર્ચાઓ કરી હતી. જ્યારે યોજના ઉપર મત લેવા અખિલ ભારતીય કૉંગ્રેસ સમિતિની બેઠક બોલાવવામાં આવી ત્યારે સરદારે કહ્યું હતું કે:

“હું આપણા ભાઈઓનો (મુસ્લિમ બહુમતીવાળા વિસ્તારમાં વસતા) ડર સમજી શકું છું. કોઈને ભારતના ભાગલા થાય તે ગમતું નથી. મારું હ્રદય પણ ભારે છે. પણ અત્યારે પસંદગી એક ભાગલા કે પછી ઘણા ભાગલાઓ વચ્ચે છે. આપણે તથ્યનો સામનો કરવો જોઈએ. આપણે ભાવનાત્મક્તા તથા લાગણીપ્રધાનતાને આધીન ન થવું જોઈએ. કાર્યકારી સમિતિએ ડરીને આ પગલું નથી ભર્યું. પણ મને એકજ વાતનો ડર છે કે આપણા આટલા વર્ષોનો પરીશ્રમ તથા સખત મહેનત એળે જશે અને ફળદ્રુપ પુરવાર નહીં થાય. મારી ૯ મહીનાની કાર્યકારી અવધી દરમ્યાન કૅબિનેટ મિશનની યોજનાના કહેવાતા ફાયદાઓ તરફનો ભ્રમ ભાંગી ચુક્યો છે. અમુક આદરણીય અપવાદોને બાદ કરતા, ઉપરના અમલદારોથી લઈને નીચેના ચપરાસી સુધીના બધાજ મુસ્લિમો મુસ્લિમ લીગ માટે કામ કરી રહ્યા છે. મિશન દ્વારા મુસ્લિમ લીગને અપાયેલા સાંપ્રદાયિક વિટોએ (ઠરાવ નામંજુર કરવાનો મતાધિકાર) દરેક સ્તરે ભારતની પ્રગતી અટકાવી હોત. આપણને ગમે કે નહીં, પણ પંજાબ અને બંગાળમાં અનૌપચારિક પાકિસ્તાન અત્યારે પણ મોજુદ છે જ. અને આ પરિસ્થિતિમાં હું એક ઔપયારિક પાકિસ્તાનની પસંદગી કરીશ કે જેનાથી મુસ્લિમ લીગ કદાચ વધુ જવાબદાર બનશે.. સ્વતંત્રતા આવી રહી છે. આપણી પાસે ૭૫ થી ૮૦ ટકા ભારત છે જેને આપણે પોતાની પ્રતિભાથી વધુ મજબુત બનાવશું. બાકીના દેશનો વિકાસ મુસ્લિમ લીગ કરી શકે છે.[૪૧]

યોજનાને ગાંધીજી તેમજ કૉંગ્રેસની મંજુરી મળ્યા બાદ સરદારે ભાગલા સમિતિમાં ભારતનું પ્રતિનિધીત્વ કર્યું જ્યાં તેમના નિરીક્ષણ હેઠળ લોક સંપત્તિની વહેંચણી કરવામાં આવી તથા તેમણે નેહરુ સાથે મળીને ભારતીય મંત્રી મંડળના સભ્યોની પસંદગી કરી. આમ છતાં સરદારે કે બીજા કોઈ ભારતીય નેતાએ ભાગલા વખતે થયેલી અતિ હિંસા તથા જનસમુદાયના થયેલા સ્થળાંતરની અપેક્ષા નહોતી કરી. તે વખતે સરદારે અત્યાવશ્યક જરૂરીયાતો પુરી પાડવા તેમજ સહાયકાર્યોનું આયોજન કરવામાં આગેવાની લીધી હતી. શાંતી જાળવવાના પ્રયાસ રુપે પાકિસ્તાની નેતાઓ સાથે મળીને તેઓએ સરહદ પાસના વિસ્તારોની મુલાકાત લીધી. આ પ્રયત્નો છતાં આશરે ૨ લાખથી લઈને ૧૦ લાખ લોકોના મૃત્યુ થયા હોવાનો અંદાજ છે અને બન્ને દેશોમાં મળીને શરણાર્થીઓની સંખ્યા ૧.૫ કરોડ઼થી વધુ હોવાનો અંદાજ છે. સરદાર જાણતા હતા કે દિલ્હી તેમજ પંજાબની પોલીસ, કે જેમની ઉપર મુસ્લિમો વિરુદ્ધ હુમલા આયોજીત કરવાના આરોપો હતા, તે લોકો પણ ભાગલા વખતની કરુણ પરિસ્થિતિથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેથી પરિસ્થિતિને સામાન્ય કરવા તેમણે દક્ષિણ ભારતથી સેનાની ટુકડીઓ મંગાવી તેમને કડક સંચારબંદી લાગુ કરવા તેમજ દેખો ત્યાં ઠાર કરવાના આદેશો આપ્યા હતા. દિલ્હીના નિઝામુદ્દીન ઔલિયા વિસ્તારમાં, કે જ્યાં હજારો મુસ્લિમો ઉપર હુમલા થવાનો ભય હતો, ત્યાંની દરગાહે જઈ તેમણે પ્રાર્થના કરી હતી તેમજ લોકોને મળીને પોલીસની મોજુદગીને વધારે મજબુત કરી હતી. વળતી હિંસાને રોકવા માટે પાકિસ્તાનમાં હિંદુઓ તેમજ શિખો ઉપર થતા અત્યાચારોની ખબરો તેમણે પ્રેસમાં છપાતા અટકાવી હતી. પાટનગરમાં સામાન્ય પરિસ્થિતિ બહાલ કરવા સરદારે દિલ્હી ઈમરજન્સી કમીટીની સ્થાપના કરી અને અમલીઓને પક્ષપાત તેમજ અવગણથી દુર રહેવાની જાહેરમાં તાકીદ આપી હતી. જ્યારે સરદારને ખબર પડી કે શિખોના મોટા જુથ પાકિસ્તાન તરફ જઈ રહેલા મુસ્લમાનો ઉપર હુમલા કરવાનું આયોજન કરી રહ્યા છે ત્યારે તેઓ ઉતાવળે અમૃતસર પહોંચી હિંદુ અને શિખ નેતાઓને મળ્યા. તેમણે એવી દલીલ મુકી કે નિ:સહાય ઉપર હુમલો કરવો તે કાયરતાભર્યું તેમજ અનૈતિક વર્તન છે અને તેનાથી પાકિસ્તાનથી ભારત આવી રહેલા હિંદુ તેમજ શિખો ઉપરના હુમલાઓ વધશે. તેમણે કોમના નેતાઓને બાંહેધરી આપતા કહ્યું હતુ કે જો તેઓ શાંતી અને સંયમ જાળવવાનો પ્રયત્ન કરી, મુસલમાનોની સલામતીનું ધ્યાન રાખશે તો પાકિસ્તાન દ્વારા તેની અવગણા સામે ભારત સરકાર આકરા પગલાં લેશે. આ ઉપરાંત તેમની સભાના અંતે જ્યારે બે લાખ લોકો તેમના ગાડીના કાફલાને ઘેરી વાળ્યા ત્યારે તેમને સંબોધતા સરદારે કહ્યું હતું કે:

“અહીંયા, આજ શહેરમાં, જલિયાંવાલા બાગમાં થયેલી ખૂનરેજી વખતે હિંદુ, શિખ અને મુસ્લમાનોનું લોહી એક થઈને વહ્યું હતુ. હું એ વિચારતાં શોક અનુભવું છું કે પરિસ્થિતિ એવી વણસી છે કે કોઈ મુસલમાન અમૃતસરમાં ફરી નથી શકતો કે પછી કોઈ હિંદુ કે શિખ લાહોરમાં રહેવાનું વિચારી નથી શકતો. નિર્દોષ અને અરક્ષિત પુરુષો, મહીલાઓ તેમજ બાળકોની કત્લેઆમ શુરવિર માણસોને છાજતી નથી. મને ખાતરી છે કે ભારતનું હિત એમાંજ છે કે તેના પુરુષો અને સ્ત્રીઓને સરહદ પારથી સુખરુપ ભારતમાં લઈ આવવા તેમજ પુર્વ પંજાબમાંથી બધા મુસ્લમાનોને સરહદ પાર મોકલવા. હું તમારી પાસે એક ખાસ અરજી લઈને આવ્યો છું. શહેર પાર કરતા મુસ્લમાનોની સલામતીની બાંહેધરી આપો. તેમા ઉભી થતી કોઈપણ રુકાવટો અને કઠણાઈઓ આપણા શરણાર્થીઓની, કે જેઓ સહનશિલતાની અદ્દભુત કામગીરી બજાવી રહ્યા છે, પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ કરશે. આપણે લડવું છે, પણ તે લડાઈ ચોખ્ખી હોવી જોઈએ. અને તે લડાઈ માટે અનૂકુળ સમય અને પરિસ્થિતિની રાહ જોવી જોઈએ તેમજ તેના કારણો કે જગ્યાની પસંદગી કરતી વખતે ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. શરણાર્થી સાથેની લડાઈ તે કાંઈ લડાઈ ન ગણાય કોઈપણ સભ્ય માણસો વચ્ચેના માણસાઈ કે લડાઈ લગતા કાયદાઓ શરણ અને રક્ષણ માંગતા લોકોના કત્લેઆમને માન્યતા નથી આપતા. ત્રણ મહીના માટે યુદ્ધવિરામ થવા દો કે જે દરમ્યાન બન્ને તરફથી શરણાર્થીઓની આપ-લે પુરી પાડી શકાય. આ જાતના યુદ્ધવિરામને તો યુદ્ધના કાયદા હેઠળ પણ માન્યતા છે. હુમલા અને વળતા હુમલાના આ અન્યોન્યાશ્રયી ઘટનાક્રમને તોડવા માટે આપણે પહેલ કરીએ. એક અઠવાડિયાં માટે તમારા હાથ રોકીને જુઓ. તમારા સ્વયંસેવકોના બળથી શરણાર્થીઓનો માર્ગ મોકળો કરો અને પાકિસ્તાનને શરણાર્થીઓને આપણી સરહદ ઉપર પહોંચતા કરવા દો.”[૪૨]

કોમી નેતાઓ સાથેના તેમના સંવાદ તેમજ તેમણે આપેલા ભાષણ બાદ મુસ્લિમો વિરુદ્ધ કોઈ નવા હુમલાઓ થયા નહી તેમજ આખા વિસ્તારમાં શાંતી તેમજ વ્યવસ્થાની પુન:સ્થાપના થઈ હતી. આમ છતાં ભારતના બાકીના પ્રાંતોના મુસ્લિમો ભારત છોડીને જાય તેવી તેમની કેહવાતી ઈચ્છાની ટીકા નેહરુ અને બિનસાંપ્રદાયિક મુસ્લિમો દ્વારા કરવામાં આવી હતી તેમજ ગાંધીજીએ તે બાબત ઉપર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. જોકે સરદારે જોર પુર્વક આવા આરોપોને ફગાવ્યા હતા, પણ જ્યારે દિલ્હીના શિખ પોલિસ કમિશનર, કે જેમની ઉપર પક્ષપાતના આરોપો મુકવામાં આવ્યા હતા, તેમને બરતરફ કરવાની માંગણીને સરદારે માન્ય ન રાખી ત્યારે મૌલાના આઝાદ તેમજ બીજા બિનસાંપ્રદાયિક મુસ્લિમ નેતાઓ દ્વાર સરદાર પ્રત્યેના આરોપોની તીવ્રતા વધી હતી. એક બાજુ હિંદુ તેમજ શિખ નેતાઓ પાકિસ્તાન સામે કડક વલણ ન અપનાવાનો સરદાર ઉપર આરોપ મુકી રહ્યા હતા ત્યારે બીજી બાજુ મુસ્લિમ નેતાઓએ સરદારની કહેવાતી નીતિની ટીકા કરી હતી કે જેના હેઠળ પાકિસ્તાન જઈ રહેલા મુસ્લિમોની જરૂરીયાતોની અવગણના કરીને ભારત આવી રહેલા હિંદુ તેમજ શિખ નિરાશ્રીતો માટે વધુ સાધનો ઉપલબ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા. પાકિસ્તાન જઈ રહેલા મુસ્લિમોના ખાલી થયેલા મકાનોની વહેંચણીના મુદ્દા ઉપર સરદારના નેહરુ તેમજ આઝાદ કરતા અલગ વિચારો હતા. જ્યારે નેહરુ અને આઝાદનું એમ માનવું હતું કે તે ઘરો બેઘર થયેલા મુસ્લિમોમાં વહેંચાવા જોઈએ ત્યાર સરદારનો તર્ક એ હતો કે કોઈ પણ સરકાર કે જે પોતાને બિનસાંપ્રદાયિક ઘોષિત કરતી હોય તેણે આવો ભેદ ન કરવો જોઈએ. જોકે ગાંધીજીએ જાહેરમાં સરદારનો પક્ષ લીધો હતો તેમજ બહોળા સ્તરે તેમના વખાણ થયા હતા અને સાંપ્રદાયિક મુદ્દાઓ ઉપર નિખાલસતાથી બોલવા તેમજ અવ્યવસ્થા તેમજ હિંસાને કાબુમાં લાવવા માટે તેમણે વાપરેલી મક્કમતા તેમજ ઉપાયચતુરાઈતા માટે તેમને ટેકો મળ્યો હતો.

ભારતનું રાજકીય એકીકરણ

હૈદરાબાદ રાજ્ય, ૧૯૦૯માં.

૩જી જુનની યોજના હેઠળ ૬૦૦થી વધુ રજવાડાઓને ભારત કે પાકિસ્તાનની સાથે જોડાઈ જવાની કે પછી સ્વતંત્રતા સ્વીકારવાની તક આપવામાં આવી હતી. ભારતીય રાષ્ટ્રીયતાવાદીઓ તેમજ આમ જનતાના ઘણા ખરા ભાગને ડર હતો કે જો આ રજવાડાઓનો સમન્વય નહીં થાય તો મોટાભાગનો જન સમુદાય તેમજ પ્રાંતો ખંડિત રહી જશે. કૉંગ્રેસ તેમજ ઉપરી અંગ્રેજ અધિકારીઓનું માનવું હતુ કે રજવાડાઓને ભારતના રાજ્ય સંગઠનમાં સમન્વિત કરવાની કામગીરી સરદાર ઉત્તમ રીતે પાર પાડી શકશે. ગાંધીજીએ સરદારને કહ્યું હતુ કે “રાજ્યોનો મામલો એટલો મુશ્કેલ છે કે માત્ર તમેજ તેને ઉકેલી શકશો.” [૪૩]. સરદારની ગણના પ્રમાણિક અને વ્યહવારુ નિર્ણય લેવાની શકિત ધરાવતા મુત્સદ્દી રાજનીતિજ્ઞ તરીકે થતી હતી કે જેઓ મહત્વનું કામ સફળતાથી પાર પાડી શકતા હતા. સરદારે વી.પી.મેનનને, કે જેઓ ઉપરી સરકારી સનદી હતા તેમજ ભારતના ભાગલા વખતે સરદાર સાથે કામ કરી ચુક્યા હતા, રાજ્ય ખાતામાં મુખ્ય સચિવ બની તેમના ખાસ સહયોગી બનવા કહ્યું હતુ. ૬ મે ૧૯૪૭ થી સરદારે રાજાઓની સાથે મંત્રાણા ચાલુ કરી પોતાની વાત રજુ કરી હતી કે જેના થકી રાજાઓ ભારતની બનવાવાળી સરકાર સાથે મંત્રણા કરવા રાજી થાય તથા સંભવિત ઘર્ષણો ઉભા ન થાય તેની તકેદારી લઈ શકાય. સરદારે સામાજીક મુલાકાતો તેમજ અનૌપચારીક વાતાવરણ, જેમકે તેમના દિલ્હી ખાતેના ઘરે જમવા કે ચા માટે બોલાવીને મોટાભાગના રાજવીઓને વાટાઘાટોમાં સામેલ કર્યા હતા. આ મુલાકાતો વખતે તેમણે કહ્યું હતુ કે કૉંગ્રેસ તથા રાજરજવાડાઓ વચ્ચે કોઈ મુળભુત તકરાર છે નહીં, છતાં તેમણે એ વાત ઉપર ભાર આપ્યો હતો કે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭નાં દિવસે રજવાડાઓએ સદ્‌ભાવનાથી ભારતની સાથે સમન્વિત થઈ જવું રહેશે. સરદારે રાજવીઓની સ્વદેશાભિમાનની લાગણીને ઉશ્કેરતા કહ્યું કે તેમણે એક જવાબદારી ભર્યા શાસકની જેમ, કે જેમને પોતાની જનતાના ભવિષ્યની કદર હોય, પોતાના રાજ્યની સ્વતંત્રતામાં સહભાગી થવુ જોઈએ. તેમણે ૫૬૫ રાજવીઓને એ બાબત ઉપર સંમત કર્યા હતા કે તેમની પ્રજાની લાગણીઓ વિરુદ્ધ જઈને ભારતથી સ્વતંત્ર રહેવું તે અશક્ય જણાતું હતું. તેમણે વિલિનીકરણ માટે રાજવી સામે સાનુકુળ શરતો મુકી કે જેમાં રાજવીઓના વંશજો માટે અંગત ખર્ચ મુડીની પણ જોગવાઈ કરાઈ હતી. રાજવીઓમાં દેશપ્રેમની લાગણીને ઉશ્કેરતી વખતે સરદારે જો જરૂર પડે તો બળનો રસ્તો અપનાવાનો વિકલ્પ પણ ખુલ્લો રાખ્યો હતો અને વિલિનીકરણના દસ્તાવેજો ઉપર સહી કરવાની છેલ્લી તારીખ ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ની રાખી હતી. ૩ને બાદ કરતા બીજા બધા રજવાડાઓ ભારતમાં વિલીન થઈ ગયા, પણ માત્ર જમ્મુ કાશ્મિર, જુનાગઢ તથા હૈદરાબાદ સરદારની સાથે સંમત નહી થયા.

સરદારનું પોતાનુ વતન ગુજરાત હોવાને કારણે તેમના માટે જુનાગઢ ખુબ મહત્તવનું હતુ. સર શાહનવાઝ ભુત્તોના દબાણને વશ થઈને ત્યાંના નવાબે પાકિસ્તાનમાં વિલિનીકરણ સ્વીકાર્યું કે જ્યારે તે પાકિસ્તાનથી ઘણું દુર હતું તેમજ ત્યાંની ૮૦ ટકા પ્રજા હિંદુ હતી. સરદારે મુત્સદ્દીગીરી તથા બળનો સમન્વય કરતા નવાબ પાસે માંગણી કરી હતી કે તેઓ પાકિસ્તાન સાથેના વિલિનીકરણને ર‌દ્‌ કરીને ભારત સાથે સમન્વિત થઈ જાય. તેમણે પોતાનો ઈરાદો પુરવાર કરવા જુનાગઢની હકૂમત નીચેના ૩ પ્રદેશોનો તાબો લેવા સેનાને મોકલી હતી. મોટાપાયાના આંદોલનો તેમજ લોક સરકાર, કે જેને ‘આરઝી હુકુમત’ કહેવામા આવી, તેના બન્યા પછી ભુત્તો તેમજ નવાબ બન્ને કરાચી પલાયન થઈ ગયા અને સરદારના આદેશાનુસાર ભારતિય સેના તેમજ પોલીસની ટુકડીઓએ રાજ્યમાં કુચ કરી તાબો લીધો. ત્યાર બાદ લેવાયેલા મતદાનમાં ૯૯.૫ ટકા મતો ભારત સાથેના વિલિનીકરણની તરફેણમાં પડ્યા હતા.[૪૪] જુનાગઢનો તાબો લીધા બાદ ત્યાંની બહાઉદ્દીન કોલેજમાં ભાષણ આપતી વખતે સરદારે હૈદરાબાદ માટેની ઉત્સુકતા વર્ણવી હતી કે જે તેમના મતે ભારત માટે કાશ્મિર કરતાં પણ વધુ મહત્તવનું રાજ્ય હતું. તેમણે કહ્યું હતુ કે:

“જો હૈદરાબાદ દિવાલ ઉપરના લખાણને અવગણશે તો તેની પરિસ્થિતી પણ જુનાગઢ જેવી થશે. પાકિસ્તાને કાશ્મિરને જુનાગઢની બદલે લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો. જ્યારે અમે લોકશાહીથી મામલાને ઉકેલવાનો સુઝાવ કર્યો ત્યારે તેમણે (પાકિસ્તાને) તુરંત જવાબ આપ્યો કે જો આપણે કાશ્મિર માટે તેમ કરશું તો તેઓ તૈયાર છે. અમારો પ્રત્યુત્તર હતો કે જો તમે હૈદરાબાદ માટે તૈયાર હો તો અમે કાશ્મિર માટે તૈયાર છીએ.” [૪૫]

હૈદરાબાદ બધા રજવાડાઓમાં સૌથી મોટું હતું અને અત્યારના આંધ્ર પ્રદેશ, કર્ણાટક તથા મહારાષ્ટ્રના ભાગોનો તેમાં સામાવેશ થતો હતો. ત્યાંના શાસક નિઝામ ઓસ્માનઅલી ખાં મુસ્લિમ હતા પણ ૮૫ ટકા પ્રજા હિંદુ હતી. નિઝામને સ્વતંત્રતા કે પછી પાકિસ્તાન સાથે સમન્વય જોઈતો હતો. રઝાકર તરીકે ઓળખાતા કાઝી રાઝવી હેઠળના મુસ્લિમ દળો કે જે નિઝામ પ્રત્યે નિષ્ઠા ધરાવતા હતા તેમણે નિઝામ ઉપર ભારત સામે ઉભા રહેવા માટે દબાણ કર્યું હતું અને સાથોસાથ સામ્યવાદી લડાઈખોરો સાથે મળીને ભારતની ભુમી ઉપર વસતા લોકો ઉપર હુમલાઓ કર્યા હતા. લડાઈ ટાળવાના લોર્ડ માઉન્ટબેટનના અત્યંત પ્રયાસ બાદ હયાતીમાં આવેલા સ્ટેન્ડ સ્ટિલ (જેમ છો તેમ) કરાર છતા નિઝામ દરખાસ્તો ઠુકરાવીને પોતાનું વલણ બદલતા રહ્યા. [૪૬] સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮માં સરદારે મંત્રીમંડળની બેઠકમાં ભાર પુર્વક કહ્યું હતું કે ભારતે વધારે સહન ન કરવું જોઈએ અને તેમણે નેહરુ તથા ચક્રવર્તિ રાજગોપાલાચાર્ય ને લશ્કરી કાર્યવાહી માટે મનાવી લીધા હતા. તૈયારીઓ બાદ, જ્યારે નેહરુ યુરોપની યાત્રા ઉપર હતા ત્યારે કાર્યવાહી પ્રધાનમંત્રી તરીકે સરદારે ભારતીય સેનાને હૈદ્રાબાદને ભારતમાં સમન્વિત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. [૪૭] આખી યોજનાને ઓપરેશન પોલોનું નામ આપવામાં આવ્યું કે જેમાં હજારો રઝાકાર દળના સભ્યો મરણ પામ્યા, પણ જેના અંતે હૈદરાબાદનું ભારતમાં સંપુર્ણપણે વિલણીકરણ થઈ ગયું. લોર્ડ માઉન્ટબેટન તથા નેહરુનો બળ નહી વાપરવા પાછળનો હેતુ હિંદુ – મુસ્લિમ હિંસા ટાળવાનો હતો, પણ સરદારનો ભારપુર્વક મત હતો કે જો હૈદરાબાદને તેનો અઢંગા ચાળા ચાલુ રાખવા દીધા હોત તો સરકારની પ્રતિષ્ઠાને હાની પહોંચી હોત અને હિંદુ કે મુસ્લિમ કોઈ તેના રાજમાં સુરક્ષિતતાનો અનુભવ ન કરત. નિઝામને હરાવ્યા બાદ સરદારે તેમને રાજ્યના ઔપચારિક પ્રમુખ તરીકે રહેવા દઈ તેમની સાથે વાટાઘાટો કરી હતી. [૪૮]

ભારતનું નેતૃત્વ

ગર્વનર જનરલ ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી, નેહરુ તેમજ સરદાર એ ત્રિમુર્તિએ મળીને ૧૯૪૮ થી ૧૯૫૦ સુધી ભારતની કમાન સંભાળી હતી. જ્યારે પ્રધાનમંત્રી નેહરુ જનસમુદાયમાં ખુબ લોકપ્રીય હતા ત્યારે સરદારે સામાન્ય કોંગ્રેસી કાર્યકર, રાજ્યોના નેતાઓ તેમજ ભારતીય સનદી સેવાનો ભરોસો તેમજ વફાદારી માણી હતી.. સરદારે ભારતીય સંવિધાન સભામાં વરિષ્ઠ નેતાની ભુમિકા ભજવી હતી તેમજ ભારતના સંવિધાનના ઘ઼ડતરમાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો હતો. [૪૯] ડો. બાબાસાહેબ આમબેડકરને પ્રારૂપ સમિતિના પ્રમુખ તેરીકે નિમવામાં તેમજ વિવિધ રાજકીય સિદ્ધાન્તો ધરાવતા નેતાઓનો સંવિધાનની ઘડતર પ્રક્રિયામાં સમાવેશ કરવામાં તેમણે મહત્ત્વની ભુમિકા ભજવી હતી.[૪૯]

સરદાર વિવિધ સમિતિઓના પ્રમુખ હતા કે જેમાં અલ્પસંખ્યકો,, આદિજાતી તેમજ બાકાત વિસ્તાર, મુળભુત અધિકારો તેમજ પ્રાદેશિક સંવિધાનની સમિતિઓનો સમાવેશ હતો. સરદારે પ્રાદેશિક સંવિધાન માટે એવા દ્રષ્ટાંતિય સંવિધાનની રજુઆત કરી હતી કે જેમાં રાજ્યપાલને સંકુચિત સત્તા આપવામાં આવે અને તેમણે રાષ્ટ્રપતિ પાસેથી સુચનો લેવા પડે. સરદારે ખુલાસો કરતા કહ્યું હતું કે તેમનો રાજ્યપાલને ચુંટાઈ આવેલી સરકારને બરખાસ્ત કરવાની સત્તા આપવાનો ઈરાદો ન હતો. [૪૯] તેઓએ ખુબ ધ્યાન આપીને મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે મળીને વેગળા મતદારમંડળ તેમજ અલ્પસંખ્યકો માટે આરક્ષિત બેઠકોની સબળ માંગનો અંત લાવ્યો હતો. [૫૦] તેઓ પોતે બીજા અલ્પસંખ્યકોના નેતાઓને મળ્યા હતા અને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સંસદમાં આંગ્લો ભારતીય મુળના પ્રતિનિધિની નિમણુક થાય તેવા પગલા લેવા માટે જવાબદાર હતા. સનદી અધિકારીઓ રાજનૈતિક વગથી દુર રહી શકે તેમજ તેમની મર્યાદા અને સવલતોને આલેખતી બે સંવિધાનિક કલમોમા તેમનો હસ્તક્ષેપ મહત્ત્વપુર્ણ રહ્યો. [૪૯] ભારતીય સનદી સેવા તેમજ ભારતીય પોલિસ સેવાની સ્થાપનામાં તેઓ સાધનભુત થયા હોવાથી, તેમજ સનદી અધિકારીઓ રાજનૈતિક કાવાદાવાથી દુર રહી શકે તેવો જે તેમણે પ્રયાસ કર્યો હોવાથી તેમને ભારતીય સેવાઓના ‘પેટ્રન સેન્ટ’ – આશ્રયદાતા સંત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જ્યારે ગુજરાતી ખેડુતોના એક પ્રતિનિધિમંડળે આવીને તેમને કહ્યું કે વચેટીયાઓ પાસે છેતરાયા વિના બજાર સુધી વેચાણ માટે દુધ પહોંચાડવું ખેડુતો માટે અશક્ય હતું, ત્યારે સરદારે તેમને દુધનું પ્રક્રિયાકરણ તેમજ વેચાણ જાતે કરવા કહ્યું હતુ તેમજ કાયરા જિલ્લા સહકારી દુધ ઉત્પાદક યુનિયન લિમિટેડ બનાવવા માટેનુ માર્ગદર્શન પુરુ પાડ્યું હતું. આજ યુનિયન પછીથી અમૂલ દુધ ઉત્પાદક સંઘ તરીકે પ્રચલિત થયું. સરદારે સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલા પ્રાચીન પણ જીર્ણ તેવા સોમનાથ મંદીરના પુર્નનિર્માણનું બીડું જડપ્યું હતું અને તેના માટે જાહેર મંડળની રચના પોતાની દેખરેખ હેઠળ કરી હતી. મંદીરના જીર્ણોદ્ધારનું કામ તેમના દેહાંત બાદ પુરુ થયું હતુ અને તેનું ઉદ્‌ઘાટન ત્યારના રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે કર્યું હતું.

જ્યારે સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાને કાશ્મીર ઉપર હુમલો કર્યો ત્યારે સરદારને તુરંતજ ત્યાં સેના મોકલાવી હતી. પણ નેહરુ તેમજ માઉન્ટબેટન સાથે સહમત થઈને તેમણે કાશ્મિરના રાજાએ ભારતમાં વિલણીકરણ સ્વીકાર્યું ત્યાં સુધી રાહ જોઈ હતી. ત્યાર બાદ સરદારની દેખરેખ હેઠળ ભારતીય સેનાનીએ શ્રીનગર, બારમુલા પાસ તેમજ બીજો ઘણો પ્રદેશ આક્રમણકારીઓ પાસેથી પાછો મેળવ્યો હતો. સરદારે રક્ષા મંત્રી બલદેવ સિંહ સાથે મળીને સેનાની આખી કામગીરીનું સંચાલન કર્યું હતું કે જેમા ભારતનાં વિભીન્ન ભાગોથી સેનાની ટુકડીઓને ત્વરિત કાશ્મિર પહોંચતી કરવી તેમજ શ્રીનગર અને પઠાણકોટને જોડતો સેનાના વપરાશ માટેનો રસ્તો ૬ મહીનામાં તૈયાર કરી આપવાનુ પણ સામેલ હતું. સરદારે નેહરુને કાશ્મિર મામલા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ સંધમાં નહી જવાની ખુબ ભારે ભલામણ કરી હતી અને એ વાતનો આગ્રહ રાખ્યો હતો કે આક્રમણકારીઓને ટેકો આપીને પાકિસ્તાને ખોટું કર્યું હતું તેમજ કાશ્મિરના રાજાએ કરેલા ભારતમાં વિલિણિકરણના કરાર કાયદેસર અને માન્ય હતા. તેમને દ્વિપક્ષી બાબતમાં આંતરરાષ્ટ્રિય દખલગીરી નહોતી જોઈતી. તેઓ ભાગલા દરમ્યાન પાકિસ્તાને આપવાના ૫૫ કરોડ રુપિયાની અદાયગીની પણ વિરુદ્ધ હતા અને તેમનું માનવું હતું કે જો તે રકમ આપવામાં આવશે તો પાકિસ્તાન તેને કાશ્મિરમાં ભારત સામેની લડાઈમાંજ વાપરશે. પ્રધાનમંડળે પણ તેમનો મત સ્વીકાર્યો હતો પણ ગાંધીજીને ડર હતો કે તે રકમ ન આપવાથી આપસી વેર વધશે તેમજ વધુ કોમી રમખાણ થશે અને તેથી તેમણ આમરણ અનશન ઉપર ઉતરી તે રકમની ચુકવણી કરાવી હતી. પોતાની સલાહ તેમજ મંત્રીમંડળના નિર્ણયની જ્યારે ગાંધીજીએ અવગણના કરી ત્યારે સરદાર ગાંધીજીથી વિમુખ તો ન થયા પણ તેમને તે વાતનું ધણું દુ:ખ થયું હતું.[૫૧]

૧૯૪૯માં જ્યારે પુર્વ પાકિસ્તાનમાંથી પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ અને ત્રિપુરામાં આવવા વાળા શરણાર્થીઓની સંખ્યા ૮ લાખને વાટાવી ગઈ ત્યારે કટોકટી ઉભી થઈ હતી. ઘણાખરા કિસ્સાઓમાં શરણાર્થીઓને જોર જબરદસ્તીથી પાકિસ્તાની હુકુમત દ્વારા કાઢી મુકવા આવ્યા હતા તેમજ તેમને ધમકીઓ અને હિંસાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. [૫૨] નેહરુએ પાકિસ્તાનના પ્રધાનમંત્રી લિયાકત અલી ખાનને શાંતિપુર્ણ ઉકેલ માટે આમંત્રિત કર્યા હતા. પોતાની ઈચ્છા ન હોવા છતાં સરદારએ ખાન સાથે મંત્રણા કરી હતી. તેમ છતાં સરદારે નેહરુના એ ઈરાદાની ટીકા કરી હતી કે જેમા નેહરુને એવા કરાર ઉપર સહી કરવી હતી જેમા બન્ને દેશોમાં અલ્પસંખ્યકો માટે આયોગ રચવામાં આવે તેમજ બન્ને દેશોમાં રહેતા અલ્પસંખ્યકોની સલામતીની બાંયધરી આપવામાં આવે.[૫૩] શ્યામ પ્રસાદ મુખર્જી તેમજ કે. સી. નિયાગી તેવા બે બંગાળી મંત્રીઓએ આની વિરોધમાં રાજીનામા આપ્યા હતા અને પશ્ચિમ બંગાળમાં નેહરુ દ્વારા પાકિસ્તાની ગેરવ્યાજબી માંગોને માન્ય રાખવાની કહેવાતી નિતીની આકરી ટીકા થઈ હતી. કરાર તરતજ જોખમમાં આવી ગયા હતા. પણ સરદાર ત્યારે નહેરુને વહારે આવ્યા હતા અને તેમણે સંસદના સદસ્યો અને પશ્ચિમ બંગાળની આમ જનતા સામે કરારની તરફેણમાં ભાવપૂ્ર્ણ ભાષણો આપ્યા હતા તથા ઘણા પ્રતિનિધિ મંડળો જેમ કે કોંગ્રેસી કાર્યકરો, હિંદુ તથા મુસ્લિમ અને બીજા જાહેર હિતના મંડળોને મળીને તેમને છેલ્લા શાંતિ પ્રયાસોને તક આપવા રાજી કર્યા હતા. એક વરસની અંદર કરારને બહાલી મળી ગઈ હતી અને મોટાભાગના હિંદુ શર્ણાથીઓ પુર્વ પાકિસ્તાન પાછા ગયા હતા.[૫૪]

ગાંધીજીનું દેહાંત અને નેહરુ સાથેના સંબંધો

સરદાર ગાંધીજી પ્રત્યે ખુબજ વફાદાર હતા તેમજ તેઓ અને નેહરુ બન્ને પોતાની વચ્ચેના મતભેદોના ઉકેલ માટે ગાંધીજી પાસે જતા. સરદાર અને નેહરુ વચ્ચે ધણીવાર રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ ઉપર તરકાર ઉભી થઈ હતી. જ્યારે નેહરુએ કાશ્મિરની નીતી ઉપર પોતાના નિયંત્રણનો દાવો કર્યો હતો ત્યારે સરદારએ તેમના ગૃહ ખાતાના અધિકારીઓની અવગણના સામે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.[૫૫] નેહરુને સરદારે કરેલા રાજ્યોના સંમેલીકરણને લગતા નિર્ણયો, કે જે લેતી વખતે તેમણે નેહરુ કે મંત્રીમંડળને સામેલ ન કર્યા, તેનું નેહરુને માઠું લાગ્યું હતું. સરદારને ખબર હતી કે તેઓ નેહરુ જેટલા જુવાન ન હતા તેમજ તેમના જેટલા લોકપ્રિય પણ ન હતા અને તેથી તેઓએ પોતાની જાતને કાર્યકારી જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરવા ગાંધીજીને વિનંતી કરી હતી. તેમનુ માનવુ હતું કે ખુલ્લી રાજનૈતિક લડાઈથી ભારતને નુકશાન થશે. પુર્ણ વિચાર અને મસલત કર્યા બાદ, સરદારની અપેક્ષાથી અલગ, ગાંધીજીએ ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ના દિવસે તેમને સરકારમાંથી બહાર જવાની મનાઈ કરી હતી. ગાંધીજીના મત પ્રમાણે સ્વતંત્ર ભારતને સરદાર અને નેહરુ બન્નેની જરૂર હતી. ગાંધીજીના મૃત્યુના દિવસે સરદાર તેમની સાથે ખાનગીમાં વાત કરવા વાળા છેલ્લા વ્યક્તિ હતા અને તેમના ગયા બાદ થોડીજ મિનિટોમાં ગાંધીજી ઉપર જાનલેવા હુમલો થયો હતો. [૫૬] ગાંધીજીના મરણ બાદ તેમને શ્રદ્ધાંજલી આપતા તેમના પાર્થિવ દેહની બાજુમાં પટેલ અને નેહરુ એક બીજાને ભેટ્યા હતા અને સાથે મળીને રાષ્ટ્રને સંબોધન કર્યું હતુ. સરદારે તેમના ઘણા સાથીઓ તેમજ મિત્રોને સાંત્વના આપી હતી જે કર્યા બાદ તેઓએ તરતજ સંભવિત હિંસાને ખાળવાના પગલા લીધા હતા.[૫૭] ગાંધીજીના મૃત્યુના બેજ મહીનામાં સરદારને હ્રદય હુમલો થયો હતો પણ તેમના પુત્રી તેમજ તેમના મુખ્ય સચિવ અને પરિયારીકાની સમયસુચકતાને લીધે સરદારનો જીવ બચી ગયો હતો. પાછળથી સરદારે કહ્યું હતુ કે ગાંધીજીના દેહાંતને લીધે તેમના મનમાં દુ:ખનો ડુમો ભરાવાથી તેમને હ્રદય હુમલો થયો હતો.[૫૮]

મિડીયા તેમજ બીજા રાજનીતિજ્ઞો તરફથી ગાંધીજીની રક્ષા કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યાની ટીકા સરદારના ગૃહખાતા માટે ઉદ્ભવી હતી. ભાવાત્મક રીતે થાકી ગયા હોવાથી સરદારે રાજીનામું આપતા સરકાર છોડવાની પહેલ દાખવી હતી. સરદારના સચિવને તેમના રાજીનામાથી રાજનૈતિક દુશ્મનો માટે સાનુકુળ પરીસ્થિતી તેમજ ભારતમાં રાજકીય સંધર્ષ ઉભો થશે તની ખાતરી હતી અને તેથી તેમણે સરદારને રાજીનામાનો પત્ર પાઠવવા વિરુદ્ધ સમજાવ્યા હતા.[૫૯] છતાં નેહરુએ સરદારને પત્ર પાઠવ્યો હતો કે જેમા તેમણે આપસી મતભેદ તેમજ તેમની સરદારને સરકારમાંથી કાઢવાની કોઈ ઈચ્છા છે તે બાબતને નકારી હતી. તેમણે સરદારને સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમ્યાનની તેમની ૩૦ વરસની ભાગીદારી યાદ અપાવતા જણાવ્યું હતુ કે ગાંધીજીના મૃત્યુ બાદ તે બન્ને વચ્ચેનો અણબનાવ અપનિહિત હતો. નહેરુ, રાજગોપાલાચારી તથા બીજા કોંગ્રેસીઓએ સરદારનો જાહેરમાં બચાવ કર્યો હતો અને આ બધાની અસરને લીધે સરદારે નેહરુની નેતાગીરીમાં વિશ્વાસ દાખવ્યો હતો અને તે બન્ને વચ્ચે કોઈ મતભેદ છે તે વાતને નકારી હતી. સરદારે એમ પણ જાહેર કર્યું હતુ કે તેમને પ્રધાનમંત્રી બનવાની કોઈ ઈચ્છા નથી.[૫૯] બન્ને જણાએ કોંગ્રેસ પક્ષની કામગીરીમાં સહિયારી નેતાગીરી તેમજ એક બીજાના કામમાં દખલ ન આપવાની નિતી અપનાવી હતી પણ તેમ છતાં તેઓએ બીજી બાબતોમાં એકબીજાની નિતિઓની ટીકા કરી હતી કે જેમા હૈદ્રાબાદનુ વિલિણીકરણ તથા કાશ્મીરમાં સંયક્ત રાષ્ટ્ર સંધની મધ્યસ્થતાનો સમાવેશ હતો. ૧૯૫૦માં જ્યારે ચીને તિબેટ ઉપર આક્રમણ કર્યુ હતુ ત્યારે ત્યાં સહાયતા મોકલવાની તેમજ ગોવામાંથી પોર્ટુગીઝને સૈન્ય બળ વાપરીને કાઢવાની સરદારની ભલામણને નહેરુએ માન્ય નહોતી રાખી.[૬૦]

જ્યારે નેહરુએ ૧૯૫૦માં રાજગોપાલાચારીની તરફેણમાં ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદને ભારતના પહેલા રાષ્ટ્રપતિ બનવા માટેની નિમણુક અરજીને નકારવા માટે દબાણ કર્યું ત્યારે તેમણે પક્ષના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો કારણકે પક્ષને એમ લાગ્યુ હતું કે નેહરુ તેમની ઈચ્છા ઠોકી બેસાડી રહ્યા હતા. ત્યારે નહેરુએ કૉંગ્રેસી કાર્યકરોનો વિશ્વાસ જીતવા સરદારની મદદ માંગી હતી પણ સરદારે તેમને કોઈ મદદ કરવાની ના પાડી અને ડૉ. પ્રસાદ ચુંટાઈ આવ્યા હતા. ૧૯૫૦માં કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદના દાવેદાર તરીકે નહેરુએ પુરશોત્તમદાસ ટંડન, કે જેઓ રૂઢિચુસ્ત હિંદુ નેતા હતા, એમની બદલે જીવતરામ ક્રિપલાનીની તરફેણ કરી હતી અને જો ક્રિપલાની ચુંટાઈને ન આવે તો રાજીનામું આપવાની ધમકી આપી હતી. સરદારે નહેરુના મતનો અસ્વિકાર કરતા ટંડનને ગુજરાતમાં ટેકો આપ્યો હતો કે જેના લીધે ક્રિપલાની કે જેઓ પોતે ગુજરાત રાજ્યના હોવા છતા તેમને ત્યાંથી એક પણ મત નહોતો મળ્યો.[૬૧] સરદારનું માનવુ હતું કે નહેરુએ એ વાત સમજવાની બાકી હતી કે તેમનો મત તે કંઈ કોંગ્રસ માટેનો કાયદો ન હતો, પણ તે છતાં જ્યારે નહેરુને એમ લાગ્યુ કે તેઓ પક્ષનો વિશ્વાસ ગુમાવી ચુક્યા છે ત્યારે સરદારે પોતે નહેરુને રાજીનામું આપવા વિરુદ્ધ સમજાવ્યા હતા.[૬૨]

દેહાંત

૨૯ માર્ચ ૧૯૪૯ ના દિવસે સરદાર તથા તેમના પુત્રી મણીબેન તેમજ પટીયાલાના મહારાજા જે વિમાનમાં પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા તે વિમાન સાથેનો સત્તાધિકારીઓનો સંપર્ક ટુટી ગયો હતો. એન્જીનની ખરાબીને કારણે વિમાનચાલકે રાજસ્થાનના રણ પ્રદેશમાં વિમાનનું તાતીનું ઉતરાણ કરવું પડ્યુ હતું. આ પ્રસંગમાં કોઈને હાની ન પહોંચી હતી અને સરદાર બીજા યાત્રીઓ સાથે પાસેના ગામ સુધી ચાલતા જઈ ત્યાંના સ્થાનિક અધિકારીઓને જાણ કરી હતી. જ્યારે સરદાર દિલ્હી પહોંચ્યા ત્યારે હજારો કોંગ્રેસી કાર્યકરોએ તેમને હાર્દિક આવકાર આપ્યો હતો તેમજ સંસદમાં મંત્રીઓએ ઉભા થઈને લાંબા સમય સુધી તાળીઓના ગડગડાટ સાથે અભિવાદન કર્યું કે જેના લીધે સંસદની કાર્યવાહી અડધા કલાક માટે બંધ રાખવામાં આવી હતી.[૬૩] તેમના જીવનનાં પાછલા વર્ષોમાં સરદારને સંસદ તરફથી બહુમાનીત કરવામાં આવ્યા હતા તેમજ પંજાબ વિશ્વવિદ્યાલય અને ઓસ્માનિયા વિશ્વવિદ્યાલય તરફથી સન્માનિત ડૉક્ટરેટની પદવી નવાજવામાં આવી હતી. સરદારની તબિયત ૧૯૫૦ના ઉનાળા દરમ્યાન બગડતી ગઈ. તેમને પછીથી ઉધરસમાં લોહી નીકળતું હતું અને ત્યારે મણીબેને તેમની મંત્રણાઓ તેમજ કામ કરવાના કલાકોમાં ઘટાડો કરાવ્યા હતો તથા સરદારની દેખરેખ માટે વ્યક્તિગત વૈદ્યકીય મદદ તથા પરીચારકોનો પ્રબંધ કરાવ્યો હતો. પશ્ચિમ બંગાળના ગર્વનર તથા ડોક્ટકર બિધાન રોયએ સરદારને તેમના અનિવાર્ય અંતની બાબતમાં રમુજ કરતા સાંભળ્યા હતા તેમજ એક ખાનગી મંત્રણા વખતે સરદારે તેમના મંત્રીય સહકાર્યકર ન. વ. ગાડગીલને નિખાલસતાથી કહ્યું હતું કે પોતે લાંબુ જીવશે નહી. બીજી નવેમ્બરથી, કે જ્યારે સરદાર વારંવાર શુધ્ધી ખોઈ બેસતા હતા, ત્યારથી તેમની હિલચાલ તેમના પલંગ સુધી સીમિત રાખવામાં આવી હતી. ૧૨ ડિસેમ્બરે જ્યારે તેઓ તેમના મુંબઈ સ્થિત દિકરા, ડાહ્યાભાઈના ઘરે આરામ કરવા વિમાન પ્રવાસ કરવાના હતા ત્યારે તેમની તબીયત નજુક હતી અને નેહરુ તેમજ રાજગોપાલાચારી તેમને વિમાનમથકે મળવા ગયા હતા.[૬૪] ૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૫૦ના દિવસે તેમને મોટા હ્રદય હુમાલો થયો હતો (તેમનો બીજો) કે જેના લીધે તેમનુ દેહાંત થયું હતુ. તે દિવસે અભુતપુર્વ તેમજ અનન્ય ઘટનામાં ભારતીય સનદી સેવા તેમજ પોલીસ સેવાના ૧૫૦૦ અધિકારીઓ સરદારના દિલ્હી સ્થીત તેમના રહેઠાણે તેમના દેહાંતના દુ:ખમાં સહભાગી થવા મળ્યા હતા અને તેઓએ પ્રણ લીધું હતું કે તેઓ ભારતની સેવા ‘પુર્ણ વફાદારી તેમજ અવરિત ઉત્સાહ’ સાથે કરશે. [૬૫] સરદારનો અગ્નિદાહ મુંબઈના સોનાપુર સ્થિત સ્મશાનગૃહમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યાં મોટો જનસમુદાય તેમજ નેહરુ, રાજગોપાલાચારી અને રાષ્ટ્રપતિ પ્રસાદ હાજર હતા.[૬૬]

ટીકા તેમજ વારસો

સરદાર પટેલ રાષ્ટ્રીય સ્મારક, અમદાવાદમાં પ્રર્દશિત સરદાર પટેલનો કોટસરદાર પટેલ રાષ્ટ્રીય સ્મારકનો મુખ્ય કક્ષ

તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન સરદારે ભાગલા વખતે મુસ્લિમો વિરુદ્ધ વલણ અપનાવ્યાની ટીકાનો સામનો કર્યો હતો તેમજ તેમણે દેશના ભાગલા માટે તુરંત તૈયારી બતાવી હતી તેવી ટીકા તેમને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રવાદી જેમકે મૌલાના આઝાદ તેમજ હિંદુ રાષ્ટ્રવાદીઓ તરફથી મળી હતી. સુભાષચંદ્ર બોઝના સમર્થકો તરફથી ગાંધીજીને ટેકો ન આપતા રાજનિતીજ્ઞો પ્રતિ જાણી જોઈને બાજુમાં કરી દેવાની અને અવગણનાની નિતી અપનાવા માટે સરદારની ટીકા કરવામાં આવી હતી. સમાજવાદી રાજનિતીજ્ઞો જેમકે જય પ્રકાશ નારાયણ તથા અશોક મહેતા જેવાઓએ સરદારને બિરલા તેમજ સારાભાઈ કુટુંબો જેવા ભારતીય ઉદ્યોગપતિ કુટુંબો સાથે અંગત નિકટતા હોવાની ટીકા કરી હતી. થોડા ઇતિહાસકારોએ રજવાડાઓના વિલણીકરણ વખતના સરદારે લીધેલા પગલાઓને તે રાજ્યોના સ્વનિર્ણયના હકની વિરુદ્ધ ગણાવી તેને વખોડ્યા હતા.

આમ છતાં સરદારને એકલે હાથે ભારતની આઝાદીના પર્વ ઉપર ભારતને એક રાષ્ટ્ર તરીકે સંમેલિત કરવાનો યશ અપાય છે. તેમને હિંદુ મુસ્લિમના સબંધો પ્રત્યે નિખાલસતાથી બોલવા તેમજ ભારતનું એકીકરણ કરતી વખતે સૈન્યબળ વાપરવા માટે ઘણા ભારતીયો દ્વારા બિરદાવવામાં આવ્યા હતા. તેમની નેતૃત્વ તેમજ વહેવારુ દ્રષ્ટિકોણની કાબેલીયત માટે સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં તેમના વિરોધીઓ જેમકે આર્કિબાલ્ડ વૅવેલ, ક્રિપ્સ, પૅથીક લૉરેન્સ તથા માઉન્ટબેટન તરફથી તેમને વખાણવામાં આવ્યા હતા. ઘણા ઇતિહાસકારો તેમજ તેમના પ્રશંસકો જેમકે રાજેન્દ્ર પ્રસાદ તેમજ ઉદ્યોગપતિ જે. આર. ડી. તાતાએ એવો મત વ્યક્ત કર્યો હતો કે સરદાર ભારત માટે નહેરુ કરતા સારા પ્રધાનમંત્રી સાબિત થયા હોત. નહેરુના ટીકાકારો તેમજ સરદારના પ્રશંસકો નહેરુ દ્વારા કાશ્મિર અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંધ તેમજ ગોવાનું સૈન્ય બળ દ્વારા વિલીણીકરણ ને લગતી સરદારની ભલામણો નહેરુએ મોડેથી સ્વીકારી હતી તેનો દાખલો આપે છે. મુક્ત વ્યાપારની ભલામણ કરવા વાળાઓ નહેરુની સમાજવાદી નિતીઓની ઓછપ સામે સરદારની માલકીય હકની તરફેણ તેમજ અમુલ સહકારી યોજનાને સરદારે આપેલી દોરવણીનો ઉલ્લેખ કરે છે.

તેમના દેહાંત બાદ સરદારના પરીવારમાંથી, મણીબેન તેમના બાકીના જીવન દરમ્યાન મુંબઈના એક ફ્લેટમાં રહ્યા હતા તેમજ તેમણે ઘણી વાર સરદાર પટેલ સ્મારક ટ્રસ્ટ કે જે પ્રતિષ્ડિત વાર્ષિક સરદાર પટેલ સ્મારક વ્યાખ્યાનનુ આયોજન કરે છે તેમજ બીજી સખાવતી સંસ્થાઓના કામોની આગેવાની કરી હતી. ડાહ્યાભાઈ એક વેપારી હતા કે જેઓ ૧૯૬૦માં લોક સભામાં સંસદ સદસ્ય તરીકે ચુંટાઈને આવ્યા હતા.

એવી માન્યતા છે કે સરદારના દેહાંત બાદ ઘણા દાયકાઓ સુધી ભારતીય સરકાર, રાષ્ટ્રીય મિડીયા તેમજ કોંગ્રેસ પાર્ટી દ્વારા સરદારના જીવન તથા તેમણે કરેલા કાર્યોની પ્રસંશા તેમજ પ્રચાર કરવામાં ઉદસીનતા દાખવી હતી.[૬૭] આમ છતાં સરદારને ગુજરાતમાં નાયક તરીકે પિછાણવામાં આવે છે અને તેમના વતન કરમસદમાં તેમના પરીવારીક ઘરની જાળવણી તેમની યાદગીરી તરીકે કરવામાં આવી છે. સરદારને આધિકારીક રુપે ૧૯૯૧માં મરણોપરાંત ભારત રત્ન, કે જે ભારતનું સૌથી મોટું બહુમાન છે, તે આપવામાં આવ્યું હતુ. ૩૧ ઓક્ટોબર કે જે સરદારનો જન્મદિવસ છે તે રાષ્ટ્રીય સ્તરે સરદાર જયંતિ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ૧૯૮૦માં મોતી મહલ, અમદાવાદ ખાતે સરદાર પટેલ રાષ્ટ્રીય સ્મારકની સ્થાપના થઈ હતી કે જેમાં એક સંગ્રહાલય, તેમના ચિત્રોનું પ્રર્દશન, ઐતિહસિક ફોટા તથા ગ્રંથાલયનો કે જેમાં તેમને લગતા મહત્ત્વનાં દસ્તાવેજો તેમજ ચોપડીઓનો સમાવેશ થાય છે. પ્રર્દશનમાં સરદારની અંગત વસ્તુઓ તેમજ તેમના અંગત અને રાજકીય જીવનના વિભીન્ન ગાળાઓ દરમ્યાનના અવશેષો દર્શાવવમાં આવ્યા છે. ભારતમાં ઘણી સાર્વજનિક સંસ્થાઓને સરદારનું નામ આપવામાં આવ્યુ છે. નર્મદા નદી ઉપર બંધાયેલા બંધો તેમજ તેની નહેરો તેમજ જળવીજળી ઉર્જા કેંદ્રો આવરી લેતી યોજના – સરદાર સરોવર બંધને સરદારનું નામ આપવામાં આવ્યું છે અને આ યોજનાને લીધે ત્રણ રાજ્યોમાં પીવાના પાણી, વિજળી તેમજ ખેતી ઉપજમાં વૃદ્ધિ ના લાભો મળ્યા છે. ભારતમાં અગ્રણી તેવી સરદાર વલ્લભભાઈ નેશનલ ઈંસ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી, સરદાર પટેલ વિશ્વવિદ્યાલય, સરદાર પટેલ વિદ્યાલય જેવી ભણતરની સંસ્થાઓ તેમજ ભારતીય પોલીસ સેવાની ટ્રેનિંગ અકેડેમીને પણ સરદારનું નામ આપવામાં આવ્યુ છે. ૧૯૮૨માં બનેલા રિચર્ડ એટનબ્રોના ગાંધી નામના ચલચિત્રમાં સૈયદ જાફરીએ સરદારની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૯૩માં કેતન મહેતાએ સરદારના જીવન ચરીત્ર ઉપર ચલચિત્ર બનાવ્યુ હતું કે જેમા ભારતના જાણીતા અભિનેતા પરેશ રાવળે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તે ચલચિત્રમાં સરદારના જીવનના એ ગાળા ઉપર ધ્યાન આપવામાં આવ્યુ હતું કે જેમા સરદારે આઝાદી સુધી આપેલા નેતૃત્વ તેમજ ભારતના ભાગલા, ભારતનું એકીકરણ તેમજ સરદારના ગાંધી અને નહેરુ સાથેના સબંધોનો સમાવેશ કર્યો હતો.

નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ Abhayam news  સાથે.

તમે અમને Whatsapp , Facebook , instagram અને  Youtube  પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી જોડાઓ Abhayam news  સાથે

The post લોખંડી પુરુષ ની જીવન ગાથા: appeared first on Abhayam News.

]]>